Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozumiesz, że propaganda w utworze to system (przeszłość, język, emocje), a nie tylko plakaty z Wielkim Bratem.
• Czy opierasz argumenty na konkretnych mechanizmach i scenach (Ministerstwo Prawdy, nowomowa Syme’a, Dwie Minuty Nienawiści).
• Czy kontekst historyczny i literacki działa jako dowód, że Orwell opisuje realne metody, a nie przypadkowe wymysły.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Roku 1984” propaganda jest podstawą totalitarnej władzy, bo pozwala Partii kontrolować przeszłość, język i uczucia obywateli.
• Wersja 2Najgroźniejsza siła propagandy w utworze polega na zmianie samego sposobu myślenia, tak że ludzie przestają odróżniać prawdę od tego, co Partia uznaje za prawdę.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Propaganda unieważnia przeszłość, więc Partia może w każdej chwili ogłosić swoją wersję historii.

   Scena: Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie przerabia stare numery gazet tak, by pasowały do aktualnej linii Partii; gdy trzeba, wymyśla nawet nieistniejącego bohatera, towarzysza Ogilvy’ego.

   Co to dowodzi: Skoro dokumenty zmieniają się na zamówienie, nikt nie może porównać dzisiejszych słów Partii z dawnymi, a to odbiera ludziom punkt oparcia w pamięci.

2. 2

   2.Nowomowa zawęża język, a tym samym zawęża myślenie.

   Scena: Syme, językoznawca pracujący nad słownikiem nowomowy, tłumaczy Winstonowi w stołówce, że celem jest ograniczanie liczby słów tak, by pewne myśli nie dały się w ogóle wypowiedzieć.

   Co to dowodzi: Bez słów na wolność czy bunt człowiek nie potrafi nawet sformułować sprzeciwu, więc propaganda działa, zanim zadziała policja.

3. 3

   3.Rytuały nienawiści sterują emocjami tłumu i kierują je przeciw wrogowi wskazanemu przez Partię.

   Scena: Podczas Dwóch Minut Nienawiści na teleekranie pojawia się Goldstein, a zebrani wpadają w szał; w czasie Tygodnia Nienawiści mówca w połowie przemówienia dostaje kartkę i zmienia wroga z Eurazji na Wschodnią Azję, a tłum niemal bez wahania przyjmuje nowy układ.

   Co to dowodzi: Pokazuje to, że uczucia ludzi są sterowane na zawołanie i że prawda nie ma znaczenia, skoro wróg może zmienić się z dnia na dzień.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Propaganda III Rzeszy i Ministerstwo Oświecenia Publicznego i Propagandy Josepha Goebbelsa

  Goebbels kierował państwową machiną propagandy, która kształtowała obraz wroga i kult wodza. Przywołaj go, by pokazać, że Orwell opisuje metody znane z realnych państw totalitarnych: sterowanie obrazem wroga i wszechobecny kult przywódcy.

• literacki

  „Folwark zwierzęcy” George’a Orwella

  Świnia Squealer przekonuje zwierzęta, że przykazania na ścianie stodoły zawsze brzmiały tak, jak brzmią po zmianie. To ten sam mechanizm co w Ministerstwie Prawdy: kto kontroluje przekaz, kontroluje pamięć.

• filozoficzny

  Hannah Arendt, „Korzenie totalitaryzmu”

  Arendt opisuje, że totalitaryzm łączy propagandę z terrorem i buduje świat fikcji, w którym ludzie tracą zdolność odróżniania faktu od kłamstwa. Pozwala to nazwać skutek, który w powieści widać w świadomości mieszkańców Oceanii.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: podaj tezę, że propaganda jest podstawą władzy Partii, bo kontroluje przeszłość i język, i zapowiedz dwa argumenty oraz kontekst.
2. 2Argument 1: Ministerstwo Prawdy: Winston przerabia dokumenty, powstaje Ogilvy, przeszłość przestaje być punktem odniesienia.
3. 3Argument 2: nowomowa i rozmowa z Symem: zawężanie języka jako zawężanie myśli.
4. 4Kontekst: „Folwark zwierzęcy” (Squealer i zmieniane przykazania) albo Goebbels jako realny wzór.
5. 5Zakończenie: celem propagandy nie jest przekonywanie, lecz odebranie narzędzi do samodzielnego myślenia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Ograniczanie się do plakatów z Wielkim Bratem. Propaganda w powieści to także zmiana dokumentów, język i rytuały zbiorowe; pokaż co najmniej dwa z tych poziomów.
• Mieszanie propagandy z samą cenzurą lub terrorem. Cenzura zakazuje, a propaganda kształtuje myślenie; wyjaśnij tę różnicę jednym zdaniem.
• Przywoływanie dwójmyślenia lub Pokoju 101 bez powiązania z pytaniem. Używaj ich tylko wtedy, gdy pokazujesz skutek działania propagandy.
• Kontekst historyczny bez związku z tezą. Jeśli przywołujesz Goebbelsa, wskaż konkretny mechanizm, który łączy go z utworem.

O co może dopytać egzaminator

• Czym różni się propaganda od cenzury w świecie Oceanii?
• Dlaczego Partia zmienia przeszłość, skoro i tak ma pełnię władzy?
• Czy współczesne media mogą korzystać z podobnych mechanizmów jak te opisane przez Orwella?