„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza na maturze ustnej

Szkoła zamienia ludzi w uległe dzieci i literaturę w rytuał.

Trzydziestoletni Józio zostaje porwany przez profesora Pimkę i wtrącony do klasy jako uczeń. Uczniowie na lekcji powtarzają schematyczne zdanie o wielkości Słowackiego, nie rozumiejąc jego treści. Józio zostaje „upupiony”, czyli sprowadzony do roli dziecka.

Nowoczesność jest kolejną formą, a nie wyzwoleniem.

Pimko umieszcza Józia w domu Młodziaków, rodziny uchodzącej za nowoczesną i wyzwoloną. Rodzice oraz ich córka Zuta odgrywają swobodę i postępowość, choć ich wolność jest ostentacyjną pozą. Józio znów musi się dopasować do cudzych oczekiwań.

Dwór ziemiański to teatr hierarchii i konwenansów.

W części rozgrywającej się na wsi u Hurleckich, krewnych Józia, obowiązuje szlachecka hierarchia: pan, panna i służba, w tym Walczak, odgrywają przypisane im role. Józio szuka ucieczki, ale wpada w kolejne układy zależności.

Presja dorosłych i instytucji zmienia dojrzałego człowieka w ucznia.

Trzydziestoletni Józio budzi się z poczuciem własnej niedojrzałości, a profesor Pimko, traktując go jak dziecko, zaprowadza go do szkoły dyrektora Piórkowskiego. Józio nie potrafi się sprzeciwić, bo pod spojrzeniem Pimki zaczyna zachowywać się jak uczeń.

Szkoła wymusza sztuczne zachwyty i konformizm.

Na lekcji profesor Bladaczka powtarza, że Słowacki wielkim poetą był i zachwyca, a gdy Gałkiewicz wyznaje, że go nie zachwyca, nauczyciel nie ma żadnych argumentów i w kółko powtarza wyuczone formułki. W klasie toczy się też pojedynek na miny między Syfonem, obrońcą niewinności, a Miętusem; Miętus przemocą „uświadamia” Syfona, czyli gwałci go przez uszy wulgarnymi słowami, a Syfon nie przeżywa tego upokorzenia.

Nowoczesność także jest presją, tylko w innym kostiumie.

Józio zamieszkuje u Młodziaków, którzy chcą uchodzić za nowoczesnych i swobodnych, a ich córka Zuta, pensjonarka, zarazem go pociąga i upokarza. Józio kompromituje ich formę: zwabia nocą do pokoju Zuty jednocześnie Pimkę i Kopyrdę, a gdy zjawiają się rodzice, wszyscy lądują w zbiorowej bójce, czyli kupie.