Groteskowy obraz świata

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozumiesz, czym jest groteska (połączenie komizmu i grozy, deformacja rzeczywistości) i pokazujesz to na scenach, a nie tylko deklarujesz.
• Czy poprawnie używasz pojęć Gombrowicza (gęba, pupa, upupienie, forma) i wyjaśniasz je własnymi słowami.
• Czy odwołujesz się do kilku środowisk (szkoła, dom Młodziaków, dwór), a nie tylko do jednego z nich.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Groteskowy obraz świata w „Ferdydurke” wynika z tego, że człowiek nieustannie odgrywa narzucone mu role, a instytucje i otoczenie wymuszają formy sprzeczne z jego naturą.
• Wersja 2Gombrowicz pokazuje, że żadna forma, ani tradycyjna, ani nowoczesna, nie daje wolności, więc ucieczka od jednej gęby prowadzi tylko do następnej.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Szkoła zamienia ludzi w uległe dzieci i literaturę w rytuał.

   Scena: Trzydziestoletni Józio zostaje porwany przez profesora Pimkę i wtrącony do klasy jako uczeń. Uczniowie na lekcji powtarzają schematyczne zdanie o wielkości Słowackiego, nie rozumiejąc jego treści. Józio zostaje „upupiony”, czyli sprowadzony do roli dziecka.

   Co to dowodzi: Dorosły mężczyzna zachowuje się jak uczniak, a literatura staje się pustym rytuałem. Absurd wydaje się naturalny, bo wszyscy uczestniczą w grze.

2. 2

   2.Nowoczesność jest kolejną formą, a nie wyzwoleniem.

   Scena: Pimko umieszcza Józia w domu Młodziaków, rodziny uchodzącej za nowoczesną i wyzwoloną. Rodzice oraz ich córka Zuta odgrywają swobodę i postępowość, choć ich wolność jest ostentacyjną pozą. Józio znów musi się dopasować do cudzych oczekiwań.

   Co to dowodzi: Zamiast zerwać z formą, nowoczesna rodzina tworzy własną. Pokazuje to, że sam postęp nie uwalnia człowieka od narzuconych ról.

3. 3

   3.Dwór ziemiański to teatr hierarchii i konwenansów.

   Scena: W części rozgrywającej się na wsi u Hurleckich, krewnych Józia, obowiązuje szlachecka hierarchia: pan, panna i służba, w tym Walczak, odgrywają przypisane im role. Józio szuka ucieczki, ale wpada w kolejne układy zależności.

   Co to dowodzi: Tradycyjne środowisko jest tak samo groteskowe jak nowoczesne. Gombrowicz pokazuje, że każdy świat opiera się na formie, którą ludzie uznają za coś naturalnego.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Jean-Paul Sartre, „Przy drzwiach zamkniętych”

  Bohaterowie sztuki są w piekle uwięzieni we wzajemnych spojrzeniach i oceniają się nawzajem, stąd słynne stwierdzenie, że piekło to inni. To ten sam mechanizm co „gęba” u Gombrowicza: tożsamość człowieka jest narzucana przez innych.

• literacki

  Sławomir Mrożek, „Tango”

  Rodzice odrzucili wszystkie zasady, więc młody Artur próbuje na nowo wprowadzić formę i porządek. Zestaw to z Gombrowiczem: człowiek nie umie żyć bez konwencji, a jednocześnie przez nie cierpi.

• biograficzny

  Witold Gombrowicz i jego ziemiańskie pochodzenie

  Pisarz pochodził z zamożnej rodziny ziemiańskiej i studiował prawo w Warszawie, więc znał od środka światy, które sportretował: dwór, szkołę i towarzystwo. Dzięki temu jego groteska ma charakter samokrytyczny i trafia w środowiska, z którymi sam był związany.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: teza, że groteskowy świat wynika z narzuconych ról (gęba, pupa), plus zapowiedź kontekstu.
2. 2Argument 1: szkoła, profesor Pimko, rytuał lekcji o Słowackim i upupienie Józia.
3. 3Argument 2: dom Młodziaków jako nowa, równie sztuczna forma.
4. 4Kontekst: „Tango” Mrożka albo „Przy drzwiach zamkniętych” Sartre'a, z jednym zdaniem, co je łączy z Gombrowiczem.
5. 5Zakończenie: wniosek, że człowiek nigdy nie ucieka od formy, plus krótka wzmianka o dworze Hurleckich.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Streszczanie powieści. „Ferdydurke” ma wiele wątków, więc wybierz dwie sceny i przy każdej wyjaśnij, jak pokazuje groteskę.
• Używanie pojęć „gęba” i „pupa” bez wyjaśnienia. Zawsze powiedz własnymi słowami, co oznaczają: gęba to narzucona rola, pupa to infantylizacja.
• Mylenie groteski z samą komedią. Groteska łączy śmieszność z niepokojem, więc zaznacz, że śmiech u Gombrowicza bywa gorzki.
• Mieszanie faktów. Józio jest trzydziestolatkiem porwanym przez Pimkę, a dom Młodziaków to osobna część powieści. Powtórz kolejność wydarzeń przed egzaminem.

O co może dopytać egzaminator

• Czy da się w „Ferdydurke” uciec od formy, czy Gombrowicz uważa to za niemożliwe?
• Jak rozumiesz pojęcie „upupienia” i skąd bierze się jego komizm?
• Czy groteskowy obraz świata u Gombrowicza jest wyłącznie krytyką, czy ma też wymiar dowcipu i zabawy?