Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz co najmniej dwie wizje Polski i potrafisz wskazać, kto ją głosi i na czym polega.
• Czy oceniasz te wizje, a nie tylko je wymieniasz: co w nich przekonuje, a co zawodzi.
• Czy kontekst historyczny (lata 1918–1921) pomaga zrozumieć, dlaczego wizje tak się różniły.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Przedwiośniu” Żeromski zestawia utopię szklanych domów, konserwatywny ład ziemiański i rewolucyjną receptę komunistów, by pokazać, że żadna z nich nie wystarcza do odbudowy Polski.
• Wersja 2Powieść jest ostrzeżeniem: odbudowa niepodległego państwa bez sprawiedliwości społecznej prowadzi albo do iluzji, albo do rewolucji.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Seweryn Baryka przekazuje synowi utopijną, mitotwórczą wizję Polski jako kraju dobrobytu.

   Scena: W Baku Seweryn opowiada Cezaremu o Polsce jako kraju szklanych domów i nowoczesnych miast; po przyjeździe do kraju Cezary zderza się z biedą i zaniedbaniem, które rozmijają się z tą opowieścią.

   Co to dowodzi: Rozbieżność między mitem a rzeczywistością pokazuje, że odbudowa państwa nie może opierać się na pięknych hasłach, lecz na realnej pracy nad ubóstwem i zacofaniem.

2. 2

   2.Nawłoć przedstawia ziemiańską wizję Polski opartą na tradycji, własności ziemi i kulturze dworu, ale ta wizja pomija problem ubóstwa.

   Scena: Cezary przebywa w dworze Hipolita Wielosławskiego w Nawłoci, gdzie ziemiaństwo prowadzi spokojne, kulturalne życie, a bohater ulega urokowi tego świata, choć obok widoczna jest bieda wsi.

   Co to dowodzi: Dwór daje obraz stabilnego, tradycyjnego ładu, ale pokazuje też, że bez reform dla ubogich ten ład jest wyspą pośród biedy.

3. 3

   3.Antoni Lulek reprezentuje rewolucyjną wizję odbudowy Polski przez obalenie dotychczasowego porządku, a Szymon Gajowiec wizję cierpliwej pracy państwowej.

   Scena: W Warszawie Cezary słucha komunisty Antoniego Lulka, który przekonuje, że Polskę trzeba przebudować przez rewolucję na wzór rosyjski. Szymon Gajowiec, urzędnik budujący nowe państwo, przekonuje go z kolei, że odbudowa wymaga lat żmudnych reform, a nie jednego przewrotu.

   Co to dowodzi: Wizja rewolucji odpowiada na realną krzywdę ubogich, ale Cezary zna jej koszt z doświadczeń w Rosji, więc Żeromski każe czytelnikowi ją ważyć, a nie bezkrytycznie przyjmować.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Odbudowa państwa polskiego 1918–1921 i spór o reformę rolną

  Po 1918 roku Polska musiała scalić trzy zabory i zdecydować, co zrobić z wielką własnością ziemską, a dyskusje o reformie rolnej dzieliły ziemian i chłopów. To realne tło sporu między wizją Nawłoci a postulatami zmian społecznych.

• literacki

  „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

  Dramat pokazuje wcześniejszy spór o to, jak ma wyglądać Polska i czy chłopi, inteligencja i szlachta potrafią się porozumieć, a kończy go chocholi taniec. Żeromski wraca do podobnego niepokoju: podziały społeczne mogą zablokować odbudowę.

• filozoficzny

  Karol Marks i Fryderyk Engels, „Manifest komunistyczny”

  To tekst, z którego wywodzi się idea rewolucyjnego przekształcenia społeczeństwa. Pozwala zrozumieć, skąd Lulek czerpie przekonanie o konieczności walki klas i dlaczego jego wizja przemawia do biednych.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: podaj tezę, że Żeromski zestawia kilka wizji Polski i pokazuje ich ograniczenia, i zapowiedz dwa argumenty oraz kontekst.
2. 2Argument 1: Nawłoć i ziemiańska wizja ładu, jej urok i jej ślepota na biedę.
3. 3Argument 2: rewolucyjna wizja Lulka i reformatorska wizja Gajowca oraz koszt rewolucji znany Cezaremu z Baku.
4. 4Kontekst: odbudowa państwa po 1918 roku i spór o reformę rolną jako tło konfliktu wizji.
5. 5Zakończenie: wizje się wykluczają, a Żeromski przekonuje, że potrzebna jest sprawiedliwość społeczna; wspomnij mit szklanych domów jako punkt wyjścia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Przedstawianie jednej wizji jako jedynie słusznej. Żeromski krytycznie ocenia każdą z nich, więc oceń je, zamiast wybierać stronę.
• Utożsamianie poglądów Seweryna, Gajowca, Lulka czy Wielosławskiego z poglądami autora. Pokaż, że to postaci reprezentujące stanowiska, a autor stawia je obok siebie.
• Omawianie wyłącznie biografii Cezarego. Pytanie dotyczy wizji państwa, więc przy każdej scenie wyjaśnij, jaką Polskę ktoś chce zbudować i kosztem czego.
• Pomijanie tła historycznego. Bez 1918 roku, sporu o reformę rolną i wojny z bolszewikami wizje wydają się oderwane od rzeczywistości.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego powieść nosi tytuł „Przedwiośnie” i co ten tytuł mówi o stanie Polski?
• Którą wizję odbudowy państwa Żeromski ocenia najsurowiej i dlaczego?
• Czy na końcu powieści Cezary wybiera którąś z tych wizji?