Człowiek wobec przeznaczenia

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz przeznaczenie (klątwa rodu, wola bogów) od decyzji bohaterów i pokazujesz, gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie.
• Czy argumenty opierasz na konkretnych scenach (prolog, spór z Kreonem, wizyta Tejrezjasza, finał), a nie na ogólnym streszczeniu fabuły.
• Czy kontekst, np. „Król Edyp”, rzeczywiście wyjaśnia, skąd bierze się fatum rodu, a nie tylko pada jako nazwa.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Antygonie” przeznaczenie wyznacza ramy losu, ale człowiek zachowuje wolność wyboru i odpowiada za skutki własnych decyzji.
• Wersja 2Człowiek wobec przeznaczenia nie wygra, lecz może wybrać godną postawę: Antygona przyjmuje los świadomie, a Kreon próbuje mu się przeciwstawić i dopiero po stracie rozumie swój błąd.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Los Antygony jest naznaczony klątwą rodu Labdakidów, ale to ona decyduje, jak się wobec niego zachowa.

   Scena: W prologu Antygona rozmawia z siostrą Ismeną o zakazie pochówku Polinika; Ismena odmawia pomocy, bo uważa, że kobiety nie mogą walczyć z państwem, a Antygona postanawia sama pochować brata i potem przyznaje się do tego przed Kreonem.

   Co to dowodzi: Obie siostry noszą to samo dziedzictwo rodu, a wybierają odmiennie, co pokazuje, że przeznaczenie nie zastępuje decyzji.

2. 2

   2.Antygona z pełną świadomością przyjmuje konsekwencje czynu, więc jej tragedia jest efektem wyboru, a nie ślepego losu.

   Scena: Schwytana po pochowaniu Polinika, Antygona staje przed Kreonem, nie wypiera się czynu i powołuje się na niepisane prawa bogów; zostaje skazana na zamknięcie w grobowcu.

   Co to dowodzi: Bohaterka sama wybiera śmierć w imię wierności prawu boskiemu, więc przeznaczenie dopełnia się przez jej własną decyzję.

3. 3

   3.Kreon próbuje przeciwstawić się boskim prawom i przekonuje się, że nie da się uciec przed skutkami własnej pychy.

   Scena: Tejrezjasz ostrzega Kreona, że bogowie odrzucają ofiary z powodu niepochowanego ciała; Kreon najpierw oskarża wieszcza o przekupstwo, potem ustępuje, ale zastaje Antygonę martwą w grobowcu, Hajmon ginie od własnego miecza, a żona Eurydyka odbiera sobie życie.

   Co to dowodzi: Zmiana decyzji przychodzi za późno, więc los dopełnia się mimo prób naprawy, co pokazuje granice ludzkiej władzy nad biegiem wydarzeń.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Król Edyp” Sofoklesa

  Pokazuje, skąd bierze się fatum rodu: Edyp wypełnia przepowiednię właśnie przez próbę jej uniknięcia. Dzięki temu widać, że klątwa ciąży nad Antygoną jeszcze przed jej wyborem i tłumaczy poczucie osaczenia bohaterów.

• historycznoliteracki

  Arystoteles, „Poetyka” (pojęcie winy tragicznej)

  Według Arystotelesa bohater tragiczny upada przez błąd, a nie z czystej przewrotności. To pozwala pokazać, że Kreon nie jest zwykłym tyranem, lecz człowiekiem, którego błędna decyzja uruchamia nieodwracalny ciąg zdarzeń.

• filozoficzny

  Albert Camus, „Mit Syzyfa”

  Camus opisuje człowieka, który zna granice swojego losu i mimo to nadaje mu sens przez świadomą postawę. Podobnie Antygona nie zmienia wyroku, ale zachowuje godność, wybierając wierność własnym zasadom.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: podaj tezę, że przeznaczenie wyznacza ramy losu, ale nie odbiera wyboru, i zapowiedz dwa argumenty oraz kontekst.
2. 2Argument 1: Antygona w prologu i przed Kreonem: świadomy wybór mimo klątwy rodu Labdakidów.
3. 3Argument 2: Kreon i Tejrezjasz: spóźniona zmiana decyzji i łańcuch śmierci Antygony, Hajmona oraz Eurydyki.
4. 4Kontekst: „Król Edyp” Sofoklesa jako wyjaśnienie fatum rodu, ewentualnie wina tragiczna u Arystotelesa.
5. 5Zakończenie: przeznaczenia nie da się pokonać, ale człowiek wybiera postawę wobec niego.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Mylenie przeznaczenia z brakiem wyboru. Jeśli napiszesz, że Antygona jest tylko marionetką losu, osłabisz tezę; pokaż, że ona świadomie podejmuje decyzję.
• Streszczanie całej fabuły zamiast wybierania scen. Wybierz dwie lub trzy i omów je dokładnie, z postaciami i skutkami.
• Nazywanie Kreona po prostu złym. W tragedii jest on człowiekiem, który popełnia błąd i płaci za niego; wykorzystaj to, by pokazać wątek winy tragicznej.
• Kontekst bez związku z tezą, np. wzmianka o „Królu Edypie” bez wyjaśnienia, jak tłumaczy fatum rodu. Zawsze dopowiedz, co ten utwór dowodzi w Twojej argumentacji.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Antygona mogła uniknąć śmierci i co by to oznaczało dla jej wolności?
• Czy przeznaczenie w „Antygonie” jest tym samym co wina bohaterów?
• Jak zmienia się ocena Kreona od początku do końca utworu?