Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu
- Czy odróżniasz poświęcenie dobrowolne od cierpienia narzuconego i dobierasz bohaterów, którzy rzeczywiście sami decydują.
- Czy nazywasz wartość, w imię której działa każdy bohater (ludzie, miłość, wspólnota), zamiast ogólnie mówić o „dobru”.
- Czy kontekst jest funkcjonalny, np. porównanie z Antygoną pokazuje wybór prawa wyższego ponad rozkaz władcy.
Teza: dwie możliwe wersje
- Wersja 1W „Mitologii” Parandowskiego bohaterowie poświęcają się z własnej woli w imię dobra innych, a ich wybór nadaje cierpieniu sens.
- Wersja 2Poświęcenie w mitach greckich jest najwyższą próbą wartości, ale nie zawsze kończy się nagrodą, co czyni je bardziej ludzkim.
Argumenty i sceny z lektury
1.Prometeusz poświęca własną wolność dla dobra ludzi.
Scena: Prometeusz, Tytan, wbrew woli Zeusa przynosi ludziom ogień. Za karę zostaje przykuty do skały na Kaukazie, a orzeł codziennie wyjada mu wątrobę, która odrasta. Po wielu latach Herakles zabija orła i go uwalnia.
Co to dowodzi: Bohater świadomie wybiera cierpienie, bo ogień oznacza rozwój ludzkości. Wartością nadrzędną jest dobro ludzi, ważniejsze niż własny spokój i posłuszeństwo wobec władcy bogów.
2.Alkestis oddaje życie z miłości do męża.
Scena: Admet, król Feraj, ma umrzeć, ale może żyć dalej, jeśli ktoś odda życie za niego. Odmawiają rodzice, a zgadza się żona Alkestis. Herakles walczy ze Śmiercią i przyprowadza ją z powrotem.
Co to dowodzi: Alkestis wybiera miłość i wierność ponad własne życie. Uratowanie jej przez Heraklesa pokazuje, że taka ofiara budzi uznanie nawet w świecie mitów.
3.Tezeusz ryzykuje życie dla swojej wspólnoty.
Scena: Ateńczycy płacą Minosowi, królowi Krety, haracz w postaci młodzieńców i dziewcząt wysyłanych na pożarcie Minotaurowi. Tezeusz zgłasza się jako jeden z nich, wchodzi do labiryntu, zabija Minotaura i wychodzi dzięki nici Ariadny.
Co to dowodzi: Wybiera ryzyko, by zakończyć cudzą krzywdę. Wartością jest wspólnota, a bohater przyjmuje odpowiedzialność, zamiast czekać na decyzję losu.
Konteksty, które coś dowodzą
- literacki
„Antygona” Sofoklesa
Antygona grzebie brata Polinejkesa wbrew zakazowi Kreona, bo prawo boskie i więzi rodzinne stawia ponad rozkaz władcy, i ginie. To przykład, że wybór wyższej wartości może oznaczać konflikt z władzą i śmierć, co rozwija tezę o dobrowolności i cenie poświęcenia.
- filozoficzny
Sokrates w „Kritonie” Platona
Sokrates odmawia ucieczki z więzienia, bo uważa, że byłoby to sprzeczne z jego zasadami i szacunkiem dla prawa, i przyjmuje wyrok śmierci. Pokazuje, że poświęcenie życia dla wartości (prawda, sprawiedliwość) pojawia się w greckiej kulturze zarówno w micie, jak i w filozofii.
- historyczny
Maksymilian Maria Kolbe w obozie Auschwitz (1941)
Franciszkanin zgłasza się dobrowolnie, by umrzeć zamiast współwięźnia Franciszka Gajowniczka, który ma rodzinę. To współczesny przykład tego samego mechanizmu, który opisują mity: dobrowolne oddanie życia w imię drugiego człowieka.
Plan wypowiedzi
- 1Wstęp: wyjaśnij, czym jest poświęcenie (dobrowolna rezygnacja z własnego dobra dla wyższej wartości) i postaw tezę.
- 2Argument 1: Prometeusz; ogień dla ludzi, kara na Kaukazie, wartość: dobro ludzkości.
- 3Argument 2: Alkestis albo Tezeusz; wartość: miłość lub wspólnota, i cena wyboru.
- 4Kontekst: „Antygona” Sofoklesa lub Kolbe; wskaż, co dokładnie łączy je z mitami.
- 5Zakończenie: wniosek, że o poświęceniu decyduje dobrowolność i nazwana wartość, a nie sam fakt cierpienia.
Przykład wypowiedzi
Uważam, że w „Mitologii” Jana Parandowskiego poświęcenie jest wolnym wyborem człowieka, który przedkłada dobro innych nad własne. Pierwszy przykład to Prometeusz. Tytan wbrew woli Zeusa przynosi ludziom ogień, wiedząc, że grozi mu kara. Zostaje przykuty do skały na Kaukazie, a orzeł wyjada mu wątrobę, która stale odrasta. Wartością nadrzędną jest tu dobro ludzi, ważniejsze niż spokój i posłuszeństwo wobec władcy bogów. Drugi przykład to Alkestis. Gdy Admet ma umrzeć, a rodzice odmawiają, żona zgadza się oddać za niego życie. Herakles odbiera ją Śmierci, co pokazuje, że taka ofiara zasługuje na uznanie, a miłość bywa silniejsza od lęku. Do tej tezy dobrze pasuje kontekst: „Antygona” Sofoklesa. Antygona grzebie brata wbrew zakazowi Kreona, bo stawia prawo boskie i więzi rodzinne ponad rozkaz władcy, i za to ginie. Tak samo jak bohaterowie mitów wybiera wartość, nawet jeśli ma to swoją cenę. Podobnie działa Tezeusz, który zgłasza się wśród młodzieńców wysyłanych do Minotaura i ryzykuje życie, by uwolnić Ateńczyków od haraczu. Wnioskuję, że poświęcenie w mitach greckich jest próbą charakteru: liczy się dobrowolność wyboru i wartość, w której imię się go dokonuje. Wielkość człowieka mierzy się więc tym, co potrafi oddać innym, a nie tylko tym, co zdobywa.
Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.
Częste błędy
- Wybieranie bohaterów, którzy tylko cierpią: postacie ukarane przez bogów, jak Niobe, nie poświęcają się, lecz ponoszą karę. Dobieraj tych, którzy sami podejmują decyzję.
- Mówienie ogólnikami o „dobru”: w każdym przykładzie nazwij konkretną wartość (ludzie, miłość, wspólnota).
- Za dużo mitologii, za mało kontekstu: kontekst ma rozwijać tezę, np. przez porównanie wyboru Antygony z wyborami bohaterów mitów, a nie tylko dopisywać kolejną postać.
- Pomijanie ceny: powiedz, co bohater traci (wolność, życie, spokój), bo bez tego nie widać, na czym polega poświęcenie.
O co może dopytać egzaminator
- Czym różni się poświęcenie od ofiary złożonej przez kogoś innego?
- Czy Prometeusz działa w imię wyższych wartości, czy raczej z buntu przeciw Zeusowi?
- Czy dziś też można mówić o poświęceniu i na jakim przykładzie to pokażesz?
Pytania i odpowiedzi
Którzy bohaterowie „Mitologii” Parandowskiego poświęcają się dla innych?
Najczęściej wskazuje się Prometeusza, który przynosi ludziom ogień i cierpi za to karę, Alkestis, która oddaje życie za męża, oraz Tezeusza, który ryzykuje życie, by uwolnić Ateńczyków od haraczu dla Minotaura.
Jaki kontekst pasuje do tematu poświęcenia w imię wyższych wartości?
Dobrze działają „Antygona” Sofoklesa (wybór prawa wyższego ponad rozkaz władcy), Sokrates z „Kritona” Platona (wierność zasadom do końca) albo Maksymilian Kolbe w Auschwitz. Ważne, by wyjaśnić, w imię jakiej wartości działa bohater.
Co znaczy poświęcenie się w imię wyższych wartości?
Znaczy, że ktoś rezygnuje z własnego dobra, bezpieczeństwa albo życia dla czegoś, co uważa za ważniejsze, na przykład dobra innych ludzi, miłości, prawdy czy ojczyzny. Takie poświęcenie jest świadomym wyborem, a nie przymusem.
Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.