Motyw cierpiącej matki

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozumiesz, że to monolog Maryi pod krzyżem, a podmiot mówiący to matka, nie narrator opisujący ją z zewnątrz.
• Czy wskazujesz konkretne zwroty Maryi: do słuchaczy, do Syna, do archanioła Gabriela i do innych matek, i łączysz je z obrazem bezradności.
• Czy umiesz nazwać nurt, z którego wyrasta utwór (planctus, motyw Stabat Mater, średniowieczna pobożność pasyjna), i wykorzystać kontekst do rozwinięcia tezy.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Lament świętokrzyski” pokazuje Matkę Bożą przede wszystkim jako cierpiącą matkę, której ból jest ludzki, bezradny i bliski każdemu słuchaczowi.
• Wersja 2Motyw cierpiącej matki w „Lamencie świętokrzyskim” służy wzbudzeniu współczucia: ból Maryi ma uczyć ludzi przeżywania męki Chrystusa i solidarności z cierpiącymi.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Maryja mówi jak zwykła matka, która szuka wsparcia u ludzi.

   Scena: Utwór zaczyna się od apelu do słuchaczy, nazwanych braćmi, by wysłuchali jej skargi. Maryja opowiada, że ma jednego syna, którego widzi umierającego na krzyżu, i prosi o współczucie, a nie o cześć.

   Co to dowodzi: Matka Boża nie jest tu dostojną królową, lecz kobietą w rozpaczy. Dzięki temu jej cierpienie staje się zrozumiałe dla każdego słuchacza.

2. 2

   2.Cierpienie matki pogłębia bezradność wobec bólu dziecka.

   Scena: Maryja zwraca się do Syna i prosi, by podzielił z nią swoje rany i przemówił do matki. Wylicza, że chciałaby mu ulżyć, podać napój, podeprzeć głowę, ale nie może tego zrobić.

   Co to dowodzi: Najsilniej boli nie sama śmierć, ale to, że matka nie może pomóc dziecku. To bardzo ludzki obraz macierzyńskiej miłości.

3. 3

   3.Ból Maryi zderza się z dawną obietnicą radości i staje się doświadczeniem wszystkich matek.

   Scena: Maryja przypomina archaniołowi Gabrielowi, że przy zwiastowaniu obiecywał jej wesele, a teraz zostaje jej smutek. Na końcu zwraca się do innych matek z życzeniem, by nigdy nie przeżyły tego, co ona.

   Co to dowodzi: Kontrast zwiastowania i krzyża pokazuje głębię zawodu. Apel do matek uniwersalizuje cierpienie: Maryja staje się figurą każdej matki tracącej dziecko.

Konteksty, które coś dowodzą

• biblijny

  Ewangelia według św. Jana, rozdział 19 (Maryja pod krzyżem)

  Ewangelia tylko krótko wspomina, że Maryja stoi pod krzyżem, a Jezus powierza ją opiece ucznia. „Lament” rozwija ten skromny przekaz w pełen bólu monolog, co pokazuje, że średniowieczny autor wydobywa ludzki wymiar sceny.

• kulturowy

  „Pietà” Michała Anioła (bazylika św. Piotra w Watykanie)

  Rzeźba przedstawia Maryję trzymającą na kolanach martwego Syna. Podobnie jak „Lament”, skupia się na relacji matki i dziecka, choć u Michała Anioła ból jest wyciszony, a w „Lamencie” wykrzyczany.

• literacki

  Krzysztof Kamil Baczyński, „Elegia o… [chłopcu polskim]”

  Wiersz brzmi jak głos matki żegnającej syna wychowanego do śmierci w czasie wojny. Pokazuje, że motyw cierpiącej matki przenosi się z religijnej sceny pod krzyżem na dramat XX wieku.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij, że „Lament świętokrzyski” to monolog Maryi pod krzyżem, i postaw tezę o ludzkim wymiarze jej cierpienia.
2. 2Argument 1: apel do słuchaczy; Maryja jako matka, która prosi o współczucie, a nie o cześć.
3. 3Argument 2: zwrot do Syna i wyliczenie, czego nie może dla niego zrobić; bezradność matki.
4. 4Kontekst: Ewangelia Jana 19 albo „Pietà” Michała Anioła jako zestawienie z obrazem Maryi.
5. 5Zakończenie: apostrofa do Gabriela i do innych matek; cierpienie Maryi jako doświadczenie uniwersalne.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Mówienie o Maryi w trzeciej osobie, jakby utwór był opisem: podkreśl, że to monolog liryczny i mówi sama matka.
• Ograniczenie się do hasła „Maryja cierpi”: wskaż konkretne zwroty do słuchaczy, do Syna, do Gabriela i do matek.
• Pomylenie „Lamentu świętokrzyskiego” z „Bogurodzicą”: „Bogurodzica” to pieśń modlitewna do Maryi i Chrystusa, a „Lament” to skarga samej Maryi.
• Kontekst bez funkcji: przywołując „Pietę” czy Baczyńskiego, powiedz, co je łączy z obrazem bezradnej matki.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego autor „Lamentu” pokazuje Maryję jako zwykłą kobietę?
• Do kogo zwraca się Maryja w utworze i czemu służą te apostrofy?
• Gdzie jeszcze w kulturze pojawia się motyw matki pod krzyżem?