Motyw tańca śmierci

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wiesz, czym jest danse macabre (korowód ludzi różnych stanów prowadzony przez Śmierć), i umiesz wskazać jego elementy w tekście.
• Czy odwołujesz się do konkretnych fragmentów: wyglądu Śmierci, jej rodowodu od grzechu Adama i Ewy oraz wyliczenia stanów.
• Czy zauważasz funkcję dydaktyczną i satyryczną utworu (przestroga dla nieuczciwych karczmarzy, opilców i przekupnych sędziów), a nie tylko makabrę.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” przedstawia taniec śmierci jako dowód, że wobec śmierci wszyscy ludzie są równi, bez względu na stan, majątek i wiedzę.
• Wersja 2Motyw tańca śmierci w „Rozmowie” służy nie tylko straszeniu, lecz także pouczaniu: przypomina o przemijaniu i piętnuje grzechy poszczególnych stanów.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Śmierć zostaje ukazana makabrycznie, by unaocznić rozkład ciała i kruchość życia.

   Scena: Polikarp prosi Boga, by mógł zobaczyć śmierć, i w kościele ukazuje mu się naga, wychudzona kobieta o żółtej twarzy, z odpadłym nosem, bez warg, z krwawymi łzami w oczach, przepasana płótnem i z kosą w ręku. Mędrzec ze strachu pada na ziemię, a Śmierć drwi, że jego mądrość nic mu nie pomoże.

   Co to dowodzi: Makabryczny wygląd i upokorzenie mędrca pokazują, że ani wiedza, ani pozycja nie chronią przed śmiercią. To punkt wyjścia całego korowodu.

2. 2

   2.Śmierć wylicza wszystkie stany społeczne, co odpowiada korowodowi z przedstawień danse macabre.

   Scena: Śmierć wyjaśnia, że jej moc pochodzi od Boga, a ona sama narodziła się w jabłku, po które sięgnęli Ewa i Adam. Mówi, że gdy zaczyna pląsać z kosą, kosi ludzi tysiącami, i wymienia kolejno starych i młodych, biednych i bogatych, wojewodów, książęta, królów, cesarzy, filozofów, rzemieślników, kupców i oraczy, a potem duchownych i szlachtę.

   Co to dowodzi: Wyliczenie od najwyższych do najniższych to słowny odpowiednik obrazu, na którym Śmierć prowadzi w tańcu ludzi wszystkich stanów. Taniec śmierci zrównuje wszystkich.

3. 3

   3.Taniec śmierci ma charakter moralizatorski: Śmierć szczególnie surowo traktuje grzeszników.

   Scena: Śmierć zapowiada, że ma moc nad dobrymi, ale większą nad złymi. Grozi karczmarzom, którzy podają złe piwo, plebanom lubiącym pić i przekupnym sędziom, których czeka sąd Boży. Przyznaje też, że jej kosa przegrała tylko z Chrystusem, który zmartwychwstał trzeciego dnia.

   Co to dowodzi: Motyw nie służy więc samej grozie, ale przestrodze: skoro śmierć przyjdzie do każdego, trzeba żyć uczciwie. Wzmianka o Chrystusie daje chrześcijańską nadzieję na zwycięstwo nad śmiercią.

Konteksty, które coś dowodzą

• kulturowy

  „Taniec śmierci”, obraz z XVII wieku w kościele Bernardynów w Krakowie

  Na obrazie kościotrupy prowadzą w korowodzie przedstawicieli różnych stanów, od najwyższych dostojników po ubogich. To wizualny odpowiednik wyliczenia z „Rozmowy” i dowód, że motyw przetrwał w kulturze polskiej aż do baroku.

• biblijny

  Księga Koheleta

  Kohelet zauważa, że ten sam los spotyka mądrego i głupiego, a wszystko jest marnością. Upokorzenie mędrca Polikarpa ilustruje tę samą prawdę: mądrość nie chroni przed śmiercią.

• literacki

  Wisława Szymborska, „O śmierci bez przesady”

  Szymborska odwraca średniowieczny obraz: jej Śmierć jest nieporadna i nie potrafi odebrać chwil, w których człowiek żył naprawdę. Kontrast pokazuje, jak zmienia się stosunek do śmierci: od grozy i pokory do ironii i obrony wartości życia.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij, czym jest danse macabre, i postaw tezę o równości wszystkich wobec śmierci.
2. 2Argument 1: wygląd Śmierci i omdlenie Polikarpa; mądrość nie chroni przed końcem.
3. 3Argument 2: Śmierć pląsająca z kosą i wyliczenie stanów, od króla po oracza.
4. 4Kontekst: obraz „Taniec śmierci” u krakowskich Bernardynów albo Księga Koheleta.
5. 5Zakończenie: funkcja moralizatorska (karczmarze, sędziowie) i nadzieja w Chrystusie; wniosek o memento mori.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Opisywanie wyłącznie wyglądu Śmierci. Makabra to tylko początek; pokaż, że istotą tańca śmierci jest zrównanie wszystkich stanów.
• Brak wyjaśnienia terminu danse macabre. Powiedz jednym zdaniem, że to korowód ludzi różnych stanów prowadzony przez Śmierć, i wskaż jego odpowiednik w tekście.
• Pomijanie funkcji dydaktycznej. Wspomnij o grzesznikach, którym Śmierć grozi szczególnie, bo to pokazuje, że utwór ma pouczać.
• Twierdzenie, że utwór zachował się w całości. Tekst jest fragmentem, więc odpowiadaj na podstawie znanych fragmentów, jak wskazuje pytanie.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego autor zestawia Śmierć akurat z mędrcem, a nie z prostym człowiekiem?
• Czy Śmierć w utworze jest tylko groźna, czy także komiczna?
• Jak motyw tańca śmierci funkcjonuje w późniejszej sztuce lub literaturze?