Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz majątek od pochodzenia i pokazujesz, że w świecie Prusa to nie są te same źródła pozycji społecznej.
• Czy argumentujesz konkretnymi scenami (wykup weksli i serwisu Łęckich, licytacja kamienicy, podróż do Krakowa ze Starskim, losy Szlangbauma), a nie ogólnym hasłem „liczą się pieniądze”.
• Czy kontekst pokazuje podobny mechanizm, np. małżeństwo zawierane dla ziemi albo przemiany społeczne po uwłaszczeniu, i jest wyraźnie powiązany z tezą.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Lalce” majątek pozwala wejść do świata arystokracji, ale nie daje w nim równego miejsca, bo relacje wciąż wyznacza pochodzenie.
• Wersja 2Prus pokazuje, że pieniądz i urodzenie zamieniają ludzi w towar i przeszkodę: kto ma tylko jedno z nich, jest w relacjach traktowany instrumentalnie.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Majątek Wokulskiego daje mu wpływ na Łęckich, ale nie zmienia tego, jak go postrzegają.

   Scena: Wokulski, dawny subiekt, który dorobił się na dostawach dla wojska w czasie wojny rosyjsko-tureckiej, potajemnie wykupuje weksle Tomasza Łęckiego, kupuje wystawiony na sprzedaż serwis i przepłaca na licytacji za kamienicę zubożałego arystokraty. Izabela przez długi czas widzi w nim jednak przede wszystkim „kupca” z niższej sfery.

   Co to dowodzi: Pieniądz pozwala Wokulskiemu ratować Łęckich, lecz nie daje mu szacunku. Relacja jest nierówna: on płaci, a oni przyjmują pomoc, zachowując wyższość wynikającą z urodzenia.

2. 2

   2.Pochodzenie tworzy wspólnotę, do której nie można dokupić wstępu.

   Scena: W podróży do Krakowa Izabela flirtuje ze Starskim i rozmawia z nim po angielsku, przekonana, że Wokulski nie zna tego języka. On rozumie każde słowo, wysiada z pociągu w Skierniewicach i zrywa z nią relację.

   Co to dowodzi: Starski nie ma ani pieniędzy, ani zasług, a mimo to dla Izabeli jest „swój”, bo należy do tej samej sfery. Scena dowodzi, że bariera urodzenia jest silniejsza niż majątek i oddanie.

3. 3

   3.Majątek nie chroni przed uprzedzeniami wynikającymi z pochodzenia także poza salonem arystokracji.

   Scena: Henryk Szlangbaum, subiekt pochodzenia żydowskiego, którego Wokulski przyjmuje do sklepu, z czasem staje się jego właścicielem. Rzecki z niepokojem obserwuje, jak w Warszawie rośnie niechęć wobec Żydów, a Szlangbaum zaczyna twardo dbać o własny interes.

   Co to dowodzi: Wątek pokazuje, że pochodzenie dzieli ludzi na każdym poziomie społeczeństwa, a majątek staje się dla wykluczonych sposobem obrony i zarazem źródłem nowej nieufności.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Chłopi” Władysława Reymonta

  Jagna zostaje wydana za starszego Macieja Borynę, bo dostaje zapis ziemi. Podobnie jak w „Lalce” małżeństwo okazuje się transakcją majątkową, co potwierdza tezę, że majątek przekształca uczucia w interes.

• historyczny

  Przemiany społeczne na ziemiach polskich po uwłaszczeniu chłopów (1864)

  Po upadku powstania styczniowego i uwłaszczeniu część ziemiaństwa ubożała, a rosło znaczenie kupców i przedsiębiorców. Ten kontekst tłumaczy, dlaczego Łęccy mają nazwisko bez pieniędzy, a Wokulski pieniądze bez nazwiska, i dlaczego oba porządki się ścierają.

• kulturowy

  „Ziemia obiecana” w reżyserii Andrzeja Wajdy (1974)

  Film pokazuje Łódź, w której pieniądz unieważnia dawne więzi: Polak, Niemiec i Żyd łączą się w spółce dla zysku, a szlachecki honor Karola Borowieckiego przestaje się liczyć. To dopowiada wątek z „Lalki”: kiedy pochodzenie traci znaczenie, majątek zaczyna rządzić relacjami bez reszty.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że majątek otwiera drzwi, ale pochodzenie wciąż decyduje o miejscu przy stole.
2. 2Argument 1: Wokulski wykupuje weksle, serwis i kamienicę Łęckich, a mimo to pozostaje dla nich kupcem.
3. 3Argument 2: podróż do Krakowa i Starski jako „swój” dla Izabeli; zerwanie w Skierniewicach.
4. 4Kontekst: przemiany po uwłaszczeniu 1864 albo „Chłopi” i małżeństwo Jagny z Boryną.
5. 5Zakończenie: wniosek, że Prus pokazuje społeczeństwo, w którym ani pieniądz, ani herb nie tworzą prawdziwej więzi.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Utożsamianie majątku z pochodzeniem. Łęccy są zubożali, ale wciąż wyżej w hierarchii niż bogaty Wokulski; pokaż, że to dwa różne źródła pozycji.
• Sprowadzenie wszystkiego do „Izabela kocha tylko pieniądze”. Gdyby tak było, wybrałaby Wokulskiego od razu; wyjaśnij, że dla niej ważniejsze jest pochodzenie i styl życia jej sfery.
• Pominięcie postaci spoza wątku miłosnego. Krótka wzmianka o Szlangbaumie albo o arystokratach inwestujących w spółkę Wokulskiego pokazuje, że problem dotyczy całego społeczeństwa.
• Kontekst historyczny podany jako data bez wniosku. Dopowiedz, co uwłaszczenie zmieniło w relacjach szlachty i mieszczaństwa.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Izabela w końcu przyjmuje oświadczyny Wokulskiego i co to mówi o roli majątku?
• Czy w „Lalce” są relacje, w których majątek i pochodzenie nie mają znaczenia?
• Jak zmienia się sytuacja Szlangbauma i co z niej wynika dla obrazu społeczeństwa?