Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu
- Czy rozróżniasz pracę z pasji od pracy jako narzędzia: Wokulski gromadzi majątek dla Izabeli, a Rzecki, Geist i Ochocki pracują dla samej sprawy.
- Czy odwołujesz się do konkretnych scen: sklep i pokoik Rzeckiego, laboratorium Geista w Paryżu, marzenia Ochockiego o maszynie latającej, młodość Wokulskiego u Hopfera.
- Czy łączysz temat z pozytywistyczną ideą pracy organicznej i umiesz krótko ją wyjaśnić.
Teza: dwie możliwe wersje
- Wersja 1W „Lalce” praca wykonywana z pasji nadaje życiu człowieka sens i tożsamość, czego dowodzą postaci Rzeckiego, Geista i Ochockiego.
- Wersja 2Prus pokazuje, że praca jest pasją tylko wtedy, gdy człowiek kocha samą sprawę, a nie traktuje pracy wyłącznie jako drogi do zysku czy miłości.
Argumenty i sceny z lektury
1.Dla Rzeckiego praca w sklepie jest treścią całego życia.
Scena: Ignacy Rzecki od młodości pracuje w sklepie galanteryjnym, najpierw u Minclów, potem u Wokulskiego. Mieszka w skromnym pokoiku przy sklepie, dba o porządek towaru i sam nakręca mechaniczne zabawki na wystawie, a w „Pamiętniku starego subiekta” zapisuje swoje życie.
Co to dowodzi: Rzecki nie pracuje dla pieniędzy ani awansu, lecz z przywiązania do sklepu i ładu, który w nim panuje. Praca daje mu tożsamość, a bez niej jego życie traci oparcie.
2.Praca naukowa jako pasja może pochłonąć całe życie.
Scena: W Paryżu Wokulski poznaje Geista, uczonego, który w ubóstwie i odosobnieniu prowadzi doświadczenia nad metalem lżejszym od powietrza. Z kolei młody Ochocki marzy o skonstruowaniu maszyny latającej i woli laboratorium niż salony.
Co to dowodzi: Geist i Ochocki pokazują pracę jako powołanie: poświęcają jej wygody i życie towarzyskie, bo wierzą, że mogą zmienić świat. To najczystsza postać pasji w powieści.
3.Praca daje szansę na awans, ale traci charakter pasji, gdy staje się środkiem do zdobycia miłości.
Scena: Młody Wokulski jako subiekt w winiarni Hopfera usługuje gościom, a nocami uczy się, potem wstępuje do Szkoły Głównej, a na zesłaniu prowadzi badania przyrodnicze. Gdy jednak zakochuje się w Izabeli Łęckiej, pomnaża majątek przede wszystkim po to, by się do niej zbliżyć.
Co to dowodzi: Wokulski ma w sobie pasję naukowca, ale porzuca ją dla uczucia. Kontrast z Geistem pokazuje, że praca bez wewnętrznej pasji nie daje szczęścia.
Konteksty, które coś dowodzą
- historyczny
Pozytywistyczne hasła pracy organicznej i pracy u podstaw
Po klęsce powstania styczniowego pozytywiści widzieli w pracy drogę do odbudowy społeczeństwa. „Lalka” pokazuje ludzi, dla których praca naprawdę jest wartością, ale też ujawnia, że sama ideologia nie wystarcza, jeśli brakuje osobistej pasji.
- literacki
„Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
Doktor Tomasz Judym rezygnuje z osobistego szczęścia z Joasią, by służyć biednym jako lekarz. Podobnie jak Geist, traktuje pracę jako powołanie, za które płaci samotnością.
- biograficzny
Maria Skłodowska-Curie
Polska uczona przez lata prowadziła wyczerpujące badania w skromnych warunkach i zdobyła dwie Nagrody Nobla. Jej życie potwierdza, że naukowa pasja, jak u Geista, może być treścią całej egzystencji.
Plan wypowiedzi
- 1Wstęp: postaw tezę, że praca z pasji nadaje życiu sens, i odróżnij ją od pracy jako narzędzia.
- 2Argument 1: Rzecki i sklep jako treść jego życia; „Pamiętnik starego subiekta”.
- 3Argument 2: Geist i Ochocki jako naukowcy z powołania.
- 4Kontekst: praca organiczna w pozytywizmie albo biografia Marii Skłodowskiej-Curie.
- 5Zakończenie: Wokulski, który porzuca naukową pasję dla miłości; wniosek o warunkach prawdziwej pasji.
Przykład wypowiedzi
Uważam, że w „Lalce” Bolesława Prusa praca wykonywana z pasji nadaje życiu człowieka sens i tożsamość. Najlepszym przykładem jest Ignacy Rzecki. Od młodości pracuje w sklepie galanteryjnym, najpierw u Minclów, potem u Wokulskiego, mieszka w skromnym pokoiku przy sklepie i sam nakręca mechaniczne zabawki na wystawie. Nie zależy mu na pieniądzach ani awansie, kocha porządek i ludzi, z którymi pracuje. Widać, że praca jest dla niego całym światem. Drugi argument to postaci naukowców. W Paryżu Wokulski poznaje Geista, który w biedzie i samotności prowadzi badania nad metalem lżejszym od powietrza. Podobnie młody Ochocki marzy o maszynie latającej i woli laboratorium niż salonowe rozrywki. Obaj poświęcają pracy wygody, bo wierzą, że mogą zmienić świat, więc ich praca to prawdziwe powołanie. Jako kontekst przywołuję pozytywistyczną ideę pracy organicznej. Po upadku powstania styczniowego praca miała odbudować społeczeństwo, a Prus pokazuje ludzi, dla których jest ona wartością samą w sobie. Ciekawy jest jednak przypadek Wokulskiego. Jako młody subiekt u Hopfera uczy się nocami, potem studiuje i na zesłaniu prowadzi badania przyrodnicze, czyli ma w sobie pasję naukowca. Gdy zakochuje się w Izabeli, zaczyna pomnażać majątek głównie po to, by się do niej zbliżyć. Wnioskuję, że praca staje się pasją tylko wtedy, gdy kochamy samą sprawę, a nie traktujemy jej jako drogi do czegoś innego.
Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.
Częste błędy
- Utożsamianie całej działalności Wokulskiego z pasją: zaznacz, że jego majątek rośnie głównie z myślą o Izabeli, a pasja naukowa schodzi na drugi plan.
- Pomijanie Rzeckiego: to najbardziej czytelny przykład pracy jako treści życia, więc nie zastępuj go ogólnikiem o pozytywizmie.
- Mylenie Geista z Ochockim: Geist to starszy uczony z Paryża pracujący nad metalem lżejszym od powietrza, a Ochocki to młody kuzyn Izabeli marzący o maszynie latającej.
- Kontekst bez funkcji: wspominając pracę organiczną, powiedz, co powieść potwierdza, a co podważa w tej idei.
O co może dopytać egzaminator
- Czy Wokulski jest bardziej romantykiem, czy pozytywistą? Uzasadnij.
- Co praca znaczy dla Rzeckiego i co się z nim dzieje, gdy sklep przestaje być jego światem?
- Dlaczego wynalazek Geista może być symbolem pozytywistycznej wiary w naukę?
Pytania i odpowiedzi
Kto w „Lalce” traktuje pracę jako pasję?
Najwyraźniej Ignacy Rzecki, dla którego sklep jest treścią życia, oraz naukowcy: Geist pracujący nad metalem lżejszym od powietrza i Ochocki marzący o maszynie latającej. Pasję naukowca ma też młody Wokulski, choć później podporządkowuje pracę miłości do Izabeli.
Jaki kontekst wybrać do tematu pracy w „Lalce”?
Najbardziej funkcjonalny jest kontekst historyczny: pozytywistyczna praca organiczna i praca u podstaw. Można też sięgnąć po „Ludzi bezdomnych” Żeromskiego albo biografię Marii Skłodowskiej-Curie jako przykład naukowej pasji.
Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.