Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

Czy odróżniasz perspektywę bohatera-obcokrajowca od perspektywy narratora i autorki oraz wiesz, po co Tokarczuk wybiera obcego świadka.
Czy argumenty opierasz na konkretnych sytuacjach z opowiadania, a nie na ogólnym opisie stanu wojennego z podręcznika.
Czy kontekst historyczny (13 grudnia 1981, Solidarność, internowania) służy tezie, a nie jest osobnym wykładem.

Jak liczone są punkty za merytorykę

Teza: dwie możliwe wersje

Wersja 1Spojrzenie obcokrajowca w opowiadaniu Tokarczuk pozwala pokazać stan wojenny jako rzeczywistość absurdalną i opresyjną, bo bohater nie potrafi uznać jej za normalną.
Wersja 2Perspektywa Andrewsa ujawnia, że stan wojenny odebrał ludziom nie tylko wolność, lecz także zdolność porozumiewania się i orientacji w świecie, a zachodni gość tylko to uwypukla.

Argumenty i sceny z lektury

1
1.Obcy nie zna reguł nowej rzeczywistości, więc to, co dla Polaków staje się narzuconą normą, dla niego jest szokiem.
Scena: Pierwsze dni pobytu Andrewsa w Warszawie po wprowadzeniu stanu wojennego: przybysz z Zachodu zderza się z ograniczeniami, zakazami i obecnością służb w miejscu, które znał tylko z wyobrażeń.
Co to dowodzi: Zdziwienie bohatera działa jak ocena: skoro gość z zewnątrz nie przyjmuje takiej sytuacji za oczywistą, widać, jak bardzo decyzja władz zmieniła zwykłe życie.
2
2.Stan wojenny uderza w komunikację: brak informacji i przerwana łączność stają się narzędziem władzy.
Scena: Sytuacje, w których Andrews próbuje zorientować się, co się dzieje, mając do dyspozycji strzępy wiadomości, niejasne komunikaty i reakcje ludzi wokół, z którymi trudno mu się porozumieć.
Co to dowodzi: Bohater zostaje odcięty od świata i od zrozumienia sytuacji, co pokazuje, że przemoc systemu działała także przez dezorientację, nie tylko przez siłę.
3
3.Zderzenie wyobrażeń Zachodu o Polsce z realiami pokazuje przepaść między światami i tragikomiczny wymiar sytuacji.
Scena: Kontrast między tym, z czym Andrews przyjeżdża (rola gościa, profesora, człowieka mającego określone plany), a tym, co zastaje w mieście objętym wyjątkowymi przepisami.
Co to dowodzi: Plany bohatera okazują się nieadekwatne do rzeczywistości, więc czytelnik widzi, że historia (decyzja polityczna) potrafi zniweczyć nawet najzwyklejsze sprawy jednostki.

Konteksty, które coś dowodzą

historyczny
Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku (gen. Wojciech Jaruzelski, Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego)
Podaj fakty tłumaczące sytuację bohatera: internowania działaczy Solidarności, godzina milicyjna, zawieszenie łączności telefonicznej, patrole wojska. Powiąż je z doświadczeniem Andrewsa, żeby pokazać, skąd bierze się jego dezorientacja.
literacki
„Rosja w roku 1839” Astolpha de Custine'a
Francuski podróżnik opisuje Rosję carską jako obserwator z zewnątrz, który dostrzega rzeczy niewidoczne dla miejscowych. Porównaj: tak jak Custine, Andrews widzi system przez zdziwienie, a nie przez przyzwyczajenie.
kulturowy
Film „Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy (1981)
Film nagrodzony Złotą Palmą w Cannes pokazuje Polskę w czasie nadziei związanej z Solidarnością. Wykorzystaj go, by przypomnieć, jak świat patrzył na Polskę tuż przed stanem wojennym i dlaczego zderzenie Andrewsa z nową rzeczywistością jest tak ostre.

Plan wypowiedzi

1Wstęp: zacznij od tezy, że obcokrajowiec jest w opowiadaniu świadkiem, który dzięki dystansowi ocenia stan wojenny, a krótko wskaż, kim jest Andrews i w jakich okolicznościach trafia do Warszawy.
2Argument 1: pokaż szok i dezorientację bohatera, który nie zna reguł nowej rzeczywistości, i wyjaśnij, co ta reakcja mówi o stanie wojennym.
3Argument 2: omów brak informacji i przerwaną łączność jako przejaw opresji i pokaż to na przykładzie sytuacji, w których Andrews nie wie, co się dzieje.
4Kontekst: wprowadź fakty z 13 grudnia 1981 roku i powiąż je z doświadczeniem bohatera, a nie tylko wymień daty.
5Zakończenie: wróć do tezy i podsumuj, co zyskuje opowiadanie dzięki spojrzeniu spoza polskiego doświadczenia.

Przykład wypowiedzi

Autorski przykład ok. 2 min mówienia · 199 słów

Uważam, że spojrzenie obcokrajowca w opowiadaniu „Profesor Andrews w Warszawie” działa jak lustro: pokazuje stan wojenny wyraźniej niż relacja kogoś, kto zna go od środka. Po pierwsze, Andrews przyjeżdża do Warszawy jako człowiek z wolnego świata i jest nieprzygotowany na to, co zastaje. Ograniczenia, zakazy i obecność służb odbierają mu poczucie kontroli nad własnym losem. Dla niego to szok, dla Polaków nowa, narzucona codzienność, i właśnie to zestawienie pokazuje, jak mocno zmieniła się zwykła rzeczywistość. Po drugie, perspektywa obcego odsłania problem komunikacji. Andrews próbuje się zorientować na podstawie strzępów informacji i reakcji ludzi wokół, więc widać, że brak rzetelnej wiedzy bywa narzędziem władzy tak samo jak patrole. Do tej myśli dodaję kontekst historyczny: wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku przez generała Jaruzelskiego, internowania działaczy Solidarności, godzinę milicyjną i odcięcie telefonów. Te fakty tłumaczą, dlaczego bohater czuje się uwięziony w mieście, które znał tylko z wyobrażeń. Tokarczuk nie opowiada tej historii z pozycji bohatera narodowego, lecz zwykłego człowieka wciągniętego w cudzy dramat. Dlatego uważam, że opowiadanie ocenia stan wojenny nie wprost, tylko przez zdziwienie świadka: jeśli przybysz nie potrafi uznać takiej rzeczywistości za normalną, to znaczy, że normalna nie była. Taki zabieg sprawia, że czytelnik widzi sytuację świeżym okiem.

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

Opowiadanie historii stanu wojennego zamiast pracy z utworem. Każdy fakt historyczny łącz z konkretną sytuacją Andrewsa i z tezą.
Utożsamianie perspektywy bohatera z poglądem autorki. Zaznacz, że to zabieg literacki: Tokarczuk wybiera obcego świadka, bo dzięki niemu może pokazać rzeczywistość bez oswojenia.
Ogólniki typu „był to trudny czas”. Podaj nazwy: decyzja z 13 grudnia, internowania, godzina milicyjna, odcięta łączność, i powiąż je z wydarzeniami w opowiadaniu.
Pominięcie tragikomicznego albo absurdalnego tonu sytuacji. Wspomnij, że nie tylko dramat, ale i dysonans między planami gościa a rzeczywistością buduje wymowę utworu.

O co może dopytać egzaminator

Dlaczego autorka powierza opowieść o stanie wojennym obcokrajowcowi, a nie polskiemu bohaterowi?
Czy to opowiadanie można nazwać świadectwem historycznym, czy raczej literacką interpretacją wydarzeń?
Jak inni autorzy ukazują stan wojenny w literaturze i jak różni się to od ujęcia Tokarczuk?

Odpowiedz na głos i poćwicz dopytania

Pytania i odpowiedzi

O czym jest „Profesor Andrews w Warszawie” Olgi Tokarczuk?

To opowiadanie, w którym brytyjski profesor trafia do Warszawy w czasie wprowadzenia stanu wojennego i konfrontuje się z rzeczywistością, której nie rozumie. Na maturze ustnej warto je ujmować jako obraz stanu wojennego widzianego oczami obcego, a nie jako zapis wydarzeń historycznych.

Co się stało 13 grudnia 1981 roku w Polsce?

Wprowadzono stan wojenny pod kierownictwem generała Wojciecha Jaruzelskiego. Internowano działaczy Solidarności, wprowadzono godzinę milicyjną, zawieszono łączność telefoniczną i ograniczono swobodę poruszania się. W wypowiedzi użyj tych faktów, żeby wyjaśnić sytuację bohatera, a nie osobno.

Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.