Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy zestawiasz obie perspektywy z tematu: wojenną (getto, Umschlagplatz, powstanie) i powojenną (praca lekarza i operacje serca), a nie omawiasz tylko jednej.
• Czy rozumiesz, że książka ma formę rozmowy dziennikarki z Markiem Edelmanem i że to jego wspomnienia oraz oceny budują obraz walki o życie.
• Czy wyjaśniasz sens tytułu i łączysz go z tezą, a kontekst dotyczy wartości życia w obliczu zagłady lub choroby.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Zdążyć przed Panem Bogiem” walka o życie łączy wojenne i powojenne losy Marka Edelmana: zmienia się sytuacja, ale nie zmienia się przekonanie, że każde życie trzeba ratować do końca.
• Wersja 2Książka Hanny Krall pokazuje, że w czasie zagłady walka o życie była często walką o godną śmierć, a po wojnie stała się codziennym ratowaniem konkretnych ludzi.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.W getcie walka o życie oznacza ratowanie pojedynczych osób w świecie, w którym ratunek dla wszystkich jest niemożliwy.

   Scena: Edelman jako goniec szpitala stoi przy Umschlagplatzu, skąd Niemcy wywożą ludzi do Treblinki. Widzi, jak przechodzą tamtędy setki tysięcy osób, a dzięki swojej funkcji może wyprowadzić z placu tylko niektórych. Opowiada też o Poli Lifszyc, która pobiegła za swoją matką i dobrowolnie wsiadła z nią do wagonu.

   Co to dowodzi: Wojenna walka o życie jest dramatycznie ograniczona: można ocalić tylko nielicznych, a wybór Poli pokazuje, że nawet wobec śmierci człowiek zachowuje wierność bliskim. To pierwsza, wojenna perspektywa tematu.

2. 2

   2.Powstanie w getcie było walką nie o przeżycie, ale o wybór sposobu śmierci.

   Scena: Edelman wspomina, że powstańcy nie mieli szans na zwycięstwo i chodziło im o to, by nie dać się prowadzić bezbronnie. Opowiada o śmierci Mordechaja Anielewicza w bunkrze przy Miłej 18 i o tym, że nie uważa, by ci, którzy szli spokojnie do wagonów, umierali mniej godnie.

   Co to dowodzi: Walka zbrojna nie ratuje życia, ale ratuje godność. Jednocześnie Edelman nie odbiera godności tym, którzy zginęli bez walki, co pokazuje, że wartość życia nie zależy od heroicznej śmierci.

3. 3

   3.Po wojnie walka o życie przybiera formę pracy lekarza, ale ma ten sam sens.

   Scena: Edelman zostaje kardiologiem w Łodzi i razem z profesorem Janem Mollem podejmuje się nowatorskich operacji serca u chorych, których inni uznawali za straconych. Sam tłumaczy, że Pan Bóg chce zgasić świeczkę, a on stara się osłonić płomień i zdążyć, zanim to się stanie.

   Co to dowodzi: Doświadczenie getta, w którym nie mógł uratować wielu, sprawia, że po wojnie walczy o każdego pacjenta. Tytułowa metafora spina obie perspektywy: wojenną i powojenną walkę z tą samą siłą, czyli śmiercią.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Powstanie w getcie warszawskim (kwiecień–maj 1943)

  Żydowska Organizacja Bojowa podjęła walkę 19 kwietnia 1943 roku, wiedząc, że nie ma szans na zwycięstwo. Ten kontekst wyjaśnia słowa Edelmana o wyborze sposobu śmierci i pokazuje, że wojenna walka o życie była walką o godność.

• literacki

  „Dżuma” Alberta Camusa

  Doktor Rieux walczy z zarazą, nie wierząc w ostateczne zwycięstwo, bo uważa, że trzeba po prostu leczyć ludzi. Edelman-kardiolog ma podobną postawę: nie zwycięża śmierci raz na zawsze, ale wydziera jej konkretnych pacjentów, co potwierdza tezę o ciągłości walki o życie.

• biograficzny

  Marek Edelman w Polsce po 1968 roku

  Po antysemickiej kampanii 1968 roku żona i dzieci Edelmana wyjechali z Polski, a on został, pracował jako lekarz i później działał w opozycji demokratycznej. Ta wiedza pokazuje, że jego powojenna walka o życie była także wyborem pozostania wiernym miejscu i ludziom.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że walka o życie łączy wojenne i powojenne losy Edelmana, i wyjaśnij formę rozmowy z Hanną Krall.
2. 2Argument 1: Umschlagplatz, ratowanie nielicznych, historia Poli Lifszyc.
3. 3Argument 2: powstanie jako wybór sposobu śmierci, Anielewicz w bunkrze przy Miłej 18.
4. 4Kontekst: powstanie w getcie 1943 albo doktor Rieux z „Dżumy”.
5. 5Zakończenie: praca kardiologa z profesorem Mollem i tytułowa metafora świecy.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Omawianie tylko getta albo tylko pracy lekarza. Temat wymaga zestawienia perspektywy wojennej i powojennej, więc zaplanuj po jednym argumencie na każdą.
• Traktowanie książki jak powieści z fikcyjnym bohaterem. To reportaż oparty na rozmowach z Markiem Edelmanem; mów o jego wspomnieniach i ocenach.
• Przedstawianie powstania jako walki o zwycięstwo. Edelman podkreśla, że chodziło o wybór sposobu śmierci; pokaż to wyraźnie.
• Pomijanie tytułu. Metafora osłaniania płomienia przed Panem Bogiem jest najlepszym spoiwem obu perspektyw i dobrym zakończeniem.

O co może dopytać egzaminator

• Jak rozumiesz tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?
• Dlaczego Edelman nie uważa, by ci, którzy szli do wagonów, umierali mniej godnie niż powstańcy?
• Czy praca lekarza może być kontynuacją walki z czasów wojny?