Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy jasno odpowiadasz na pytanie (tak, nie albo „pod warunkiem”) i opierasz odpowiedź na zachowaniu Harpagona, a nie na ogólnych uwagach o pieniądzach.
• Czy pokazujesz konkretne skutki skąpstwa: lęk o szkatułkę, zniszczone relacje z Kleantem i Elizą, śmieszność w oczach innych.
• Czy kontekst rozwija myśl o relacji bogactwa i szczęścia (np. umiar, hojność, przemiana), a nie jest tylko kolejnym przykładem skąpca.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Dobra materialne nie czynią człowieka szczęśliwym, gdy stają się celem samym w sobie, co dowodzi przykład Harpagona.
• Wersja 2„Skąpiec” pokazuje, że przywiązanie do pieniędzy odbiera człowiekowi to, co naprawdę daje szczęście: zaufanie, miłość i więzi z bliskimi.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Bogactwo nie daje Harpagonowi spokoju, tylko ciągły lęk.

   Scena: Harpagon zakopuje w ogrodzie szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów i nieustannie obawia się, że ktoś ją odkryje. Podejrzewa wszystkich domowników, przeszukuje Strzałkę, sługę swojego syna, a po kradzieży szkatułki wygłasza rozpaczliwy monolog, w którym oskarża cały świat i w szaleństwie chwyta za ramię samego siebie.

   Co to dowodzi: Pieniądze, które miały dawać poczucie bezpieczeństwa, stają się źródłem obsesji i cierpienia. Harpagon nie korzysta ze swojego bogactwa, tylko go pilnuje.

2. 2

   2.Skąpstwo niszczy relacje Harpagona z dziećmi.

   Scena: Kleant, potrzebując pieniędzy, szuka pożyczki u lichwiarza przez pośrednika i odkrywa, że lichwiarzem żądającym ogromnego procentu jest jego własny ojciec. Harpagon chce też wydać córkę Elizę za starego, bogatego Anzelma tylko dlatego, że ten zgadza się wziąć ją bez posagu, a sam zamierza poślubić Mariannę, którą kocha Kleant.

   Co to dowodzi: Dla Harpagona dzieci są pozycją w rachunku, a nie bliskimi ludźmi. Skutkiem jest wzajemna nieufność i wrogość, więc bogactwo odbiera mu rodzinę.

3. 3

   3.W finale Harpagon wybiera szkatułkę zamiast ludzi i zostaje sam.

   Scena: Okazuje się, że Anzelm jest ojcem Walerego i Marianny, a młodzi mogą się pobrać. Harpagon zgadza się na oba śluby dopiero wtedy, gdy Anzelm bierze na siebie wszystkie koszty, a jemu zwrócona zostaje szkatułka. Wszyscy cieszą się ze szczęśliwego zakończenia, a Harpagon idzie zobaczyć swoje pieniądze.

   Co to dowodzi: Szczęście w komedii przypada tym, którzy kochają, a nie temu, kto ma najwięcej. Harpagon odzyskuje pieniądze, ale pozostaje samotny i śmieszny.

Konteksty, które coś dowodzą

• biblijny

  Przypowieść o bogaczu (Ewangelia według św. Łukasza, rozdział 12)

  Bogacz gromadzi plony w nowych spichrzach i obiecuje sobie spokojne życie, a Bóg nazywa go głupcem, bo tej samej nocy umrze. Przypowieść, podobnie jak losy Harpagona, pokazuje, że gromadzenie dóbr nie zapewnia ani bezpieczeństwa, ani szczęścia.

• literacki

  „Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa

  Skąpy Ebenezer Scrooge jest bogaty i samotny jak Harpagon, ale po wizycie duchów zmienia się i odkrywa radość dzielenia się z innymi. Zestawienie pokazuje, że szczęście daje nie posiadanie, tylko hojność i więzi z ludźmi, których Harpagon nigdy nie zyskuje.

• filozoficzny

  Arystoteles, „Etyka nikomachejska” (hojność jako złoty środek)

  Arystoteles uważa hojność za cnotę leżącą między rozrzutnością a skąpstwem, a szczęście wiąże z życiem zgodnym z cnotą. Harpagon tkwi w skrajności, więc według tej koncepcji nie może być szczęśliwy, nawet mając majątek.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: odpowiedz wprost, że dobra materialne nie dają szczęścia, gdy stają się celem; przedstaw Harpagona.
2. 2Argument 1: szkatułka w ogrodzie, lęk i podejrzliwość, monolog po kradzieży.
3. 3Argument 2: Kleant odkrywa, że lichwiarzem jest jego ojciec; Eliza ma poślubić Anzelma bez posagu.
4. 4Kontekst: przypowieść o bogaczu z Ewangelii Łukasza albo Scrooge z „Opowieści wigilijnej” jako przykład przemiany.
5. 5Zakończenie: finał, w którym Harpagon wybiera szkatułkę zamiast ludzi; wniosek, że bogactwo bez więzi z innymi nie daje szczęścia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Brak jasnej odpowiedzi: temat jest pytaniem, więc już w pierwszym zdaniu powiedz, czy i pod jakim warunkiem dobra materialne dają szczęście.
• Moralizowanie zamiast analizy: zamiast ogólnych zdań o tym, że „pieniądze szczęścia nie dają”, pokaż konkretne sceny z Harpagonem i ich skutki.
• Mylenie postaci: Walery kocha Elizę i zatrudnia się u Harpagona jako rządca, by być blisko niej, a Kleant kocha Mariannę. Szkatułkę kradnie Strzałka, sługa Kleanta, a nie Walery.
• Pomijanie komizmu: „Skąpiec” to komedia, więc warto powiedzieć, że Molier ośmiesza Harpagona, a śmieszność jest kolejną ceną, jaką płaci za skąpstwo.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Molier czyni Harpagona śmiesznym, a nie tragicznym?
• Czy pieniądze mogą dać szczęście, jeśli korzysta się z nich inaczej niż Harpagon? Uzasadnij.
• Jak skąpstwo ojca wpływa na postępowanie Kleanta i Elizy?