Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy pokazujesz, że krytyka dotyczy obu małżonków: rozrzutnej, zapatrzonej w modę żony i męża, który wybrał żonę dla majątku.
• Czy podajesz konkretne przykłady przesady z tekstu (kareta pełna zwierząt i pudeł, przebudowa domu i ogrodu, bal z fajerwerkiem), a nie ogólnik o „wadach szlachty”.
• Czy wyjaśniasz, czym jest krzywe zwierciadło satyry: wyolbrzymienie, ironia, dialog i komizm służące pouczeniu.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Żonie modnej” Krasicki w krzywym zwierciadle przesady ukazuje próżność, ślepe naśladowanie mody i chciwość, by śmiechem skłonić czytelnika do refleksji.
• Wersja 2Satyra Krasickiego nie ma jednego winnego: wyśmiewa zarówno modną żonę, jak i pana Piotra, który za chęć zysku płaci utratą spokoju i majątku.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Wyrachowanie pana Piotra zostaje ukazane jako źródło jego nieszczęścia.

   Scena: Pan Piotr wyznaje rozmówcy, że ożenił się dla czterech wsi graniczących z jego majątkiem, choć od początku widział, że modna panna gardzi wiejskim domatorem. W intercyzie godzi się na kolejne warunki: zimy w stolicy, własny ekwipaż, osobne apartamenty, a nawet na wzmiankę o możliwym rozwodzie.

   Co to dowodzi: Satyra pokazuje, że mąż nie jest tylko ofiarą: skoro małżeństwo traktuje jak transakcję, płaci za nie wolnością. Krzywe zwierciadło obejmuje również jego chciwość.

2. 2

   2.Przesada w opisie podróży i przebudowy domu ośmiesza modę i próżność.

   Scena: Żona żąda angielskiej karety na resorach, a potem ładuje do niej skrzynki z pachnidłami i tabaką, pudło czepców, kanarka, srokę, kotkę z kociętami i mysz na łańcuszku, tak że mąż jedzie z klatką pod pachą. W domu każe wymienić sprzęty, urządzić buduar i gabinety, a zamiast ogrodu z bukszpanu chce cyprysów, kiosku, meczeciku i domku pustelnika.

   Co to dowodzi: Nagromadzenie absurdalnych szczegółów to właśnie krzywe zwierciadło: wada zostaje powiększona tak, że staje się śmieszna i łatwa do rozpoznania.

3. 3

   3.Zakończenie pokazuje, że wady prowadzą do realnej szkody.

   Scena: Na balu pan Piotr usługuje gościom jak sługa, a żona śmieje się z niego razem z panią starościną; podczas fajerwerku zapala się stodoła. Gdy mąż wytyka zbyt duże wydatki, a żona przypomina o swoich czterech wsiach, Piotr odpowiada, że przy takim życiu nie wystarczyłoby i osiem, a para przenosi się do miasta.

   Co to dowodzi: Komizm kończy się gorzką puentą: pan Piotr przyznaje, że dobrze mu tak, i uznaje, że żal po szkodzie jest próżny. Satyra uczy, że próżność i chciwość niszczą dom, majątek i godność.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Skąpiec” Moliera

  Komedia wyolbrzymia chciwość Harpagona tak, że staje się ona groteskowa, podobnie jak Krasicki wyolbrzymia modę i wyrachowanie. Oba utwory pokazują, że śmiech jest skuteczną bronią przeciw wadom.

• historycznoliteracki

  Horacy i rzymska tradycja satyry

  Horacy pytał, co przeszkadza mówić prawdę ze śmiechem, i tę zasadę przejął Krasicki. Dzięki temu widać, że krzywe zwierciadło nie jest złośliwością, lecz świadomym narzędziem pouczania.

• historyczny

  Obyczaje szlachty w czasach stanisławowskich (druga połowa XVIII wieku)

  W epoce Stanisława Augusta moda francuska, kosztowne bale i życie ponad stan prowadziły wiele majątków do zadłużenia. Satyra odbija więc rzeczywisty problem epoki, a nie wymyśloną anegdotę.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij, czym jest krzywe zwierciadło satyry, i postaw tezę, że Krasicki wyolbrzymia wady obu małżonków.
2. 2Argument 1: pan Piotr żeni się dla czterech wsi i przyjmuje kolejne warunki intercyzy.
3. 3Argument 2: kareta pełna zwierząt i pudeł, przebudowa domu i ogrodu jako przesada ośmieszająca modę.
4. 4Kontekst: obyczaje szlachty czasów stanisławowskich albo „Skąpiec” Moliera.
5. 5Zakończenie: bal, pożar stodoły i wyjazd do miasta; wniosek, że śmiech ma uczyć rozsądku.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Obwinianie wyłącznie żony. Pan Piotr sam przyznaje, że ożenił się dla posagu, więc satyra uderza w oboje.
• Ogólnik zamiast przykładów. Wymień konkretne szczegóły z tekstu (kareta ze zwierzętami, ogród z meczecikiem, pożar stodoły), bo to one tworzą krzywe zwierciadło.
• Brak wyjaśnienia samego pojęcia. Powiedz, że krzywe zwierciadło to wyolbrzymienie i komizm, które pozwalają łatwo rozpoznać wadę.
• Mylenie satyry z bajką. „Żona modna” nie ma zwierzęcych bohaterów ani morału wypowiedzianego wprost; jej ocena wynika z komizmu sytuacji.

O co może dopytać egzaminator

• Kto jest bardziej winny w „Żonie modnej”: żona czy pan Piotr?
• Na czym polega komizm tej satyry?
• Czy wady wyśmiewane przez Krasickiego są aktualne także dziś?