Moralna odpowiedzialność za czyny

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz wpływ zewnętrzny (czarownice, żona) od decyzji bohatera i uzasadniasz, że wybór był jego własny.
• Czy pokazujesz następstwa czynu: lęk, poczucie winy, kolejne zbrodnie i upadek, a nie tylko samo zabójstwo.
• Czy dobierasz konkretne sceny (monolog przed zabójstwem, uczta z duchem Banka, lunatyczna scena Lady Makbet) i potrafisz je zinterpretować.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Makbet ponosi pełną moralną odpowiedzialność za swoje czyny, bo przepowiednia nie zdejmuje z niego winy, a jego decyzje są świadome i dobrowolne.
• Wersja 2Szekspir pokazuje, że zbrodnia pociąga za sobą kolejne i niszczy sprawcę od środka, więc odpowiedzialność za czyn nie kończy się na samym akcie, ale trwa jako ciężar sumienia.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Przepowiednia nie jest rozkazem, co pokazuje przykład Banka.

   Scena: Czarownice zapowiadają Makbetowi koronę, a Bankowi, że jego potomkowie zasiądą na tronie. Banko słyszy tę samą przepowiednię, ale nie sięga po zbrodnię: dręczą go niepokojące sny, jednak chce zachować czyste sumienie i honor.

   Co to dowodzi: Skoro dwaj ludzie reagują na tę samą przepowiednię odmiennie, to znaczy, że jej treść nie determinuje czynu. Winę za zbrodnię ponosi ten, kto ją wybiera.

2. 2

   2.Makbet wie, że zabójstwo króla jest złem, i mimo to je popełnia.

   Scena: Przed zabójstwem Duncana Makbet w monologu przyznaje, że król jest jego krewnym i gościem, że jest dobrym władcą i że zbrodnia obróci się przeciw sprawcy. Lady Makbet wyśmiewa jego wahanie i podważa jego męstwo, lecz to Makbet w końcu ugodzi króla i potem zabije straże, by zatrzeć ślady.

   Co to dowodzi: Bohater zna moralne powody, by tego nie robić, więc nie może tłumaczyć się niewiedzą. Wpływ żony to okoliczność, ale nie zdejmuje z niego odpowiedzialności za decyzję.

3. 3

   3.Zbrodnia rodzi kolejne i pogrąża sprawców w winie.

   Scena: Makbet każe zamordować Banka i zleca zabicie rodziny Makdufa, a na uczcie widzi ducha zabitego Banka, którego nie widzą inni goście. Lady Makbet w lunatycznym śnie próbuje zmyć z rąk krew, której nie ma, i wkrótce umiera.

   Co to dowodzi: Odpowiedzialność za czyn nie kończy się na jego popełnieniu: zło się mnoży, a sumienie wraca w postaci halucynacji i szaleństwa. Pokazuje to moralny koszt zbrodni.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego

  Raskolnikow zabija lichwiarkę, bo wierzy w swoją teorię o „niezwykłych” jednostkach, ale nie umie uciec przed sumieniem i w końcu się przyznaje. Podobnie jak Makbet, widzi, że zbrodnia niszczy najpierw samego sprawcę, a usprawiedliwienia nie dają ulgi.

• biblijny

  Kain i Abel (Księga Rodzaju, rozdz. 4)

  Kain zabija brata, choć Bóg wcześniej ostrzega go przed grzechem, a potem ponosi konsekwencje i piętno. Zestaw to z Makbetem: obaj dokonują zbrodni mimo świadomości zła i nie mogą zwalić winy na nikogo innego.

• historyczny

  Spisek prochowy (1605) i panowanie Jakuba I

  „Makbet” powstał około 1606 roku, po nieudanym zamachu na króla Jakuba I, więc widzowie byli wrażliwi na temat królobójstwa. Sztuka pokazuje zabójstwo prawowitego władcy jako zbrodnię przeciw porządkowi świata, za którą sprawca musi zapłacić.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: teza, że Makbet ponosi pełną odpowiedzialność, mimo przepowiedni i nacisku żony; zapowiedź kontekstu.
2. 2Argument 1: porównanie Makbeta i Banka, czyli ta sama przepowiednia, inny wybór.
3. 3Argument 2: monolog przed zabójstwem Duncana i decyzja podjęta mimo świadomości zła.
4. 4Kontekst: „Zbrodnia i kara” Dostojewskiego albo Kain i Abel, z jednym zdaniem o tym, co je łączy z Makbetem.
5. 5Zakończenie: wniosek o ciężarze sumienia, z przywołaniem ducha Banka i lunatycznej sceny Lady Makbet.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Zwalanie winy na czarownice albo Lady Makbet. Pokaż, że oddziałują one na bohatera, ale to on podejmuje decyzję, i poprzyj to przykładem Banka.
• Ograniczenie się do zabójstwa Duncana. Temat dotyczy odpowiedzialności za czyny, więc dodaj kolejne zbrodnie (Banko, rodzina Makdufa) i ich skutki.
• Pomijanie wątku sumienia. Ciężar winy pokazują duch Banka i lunatyczna scena Lady Makbet, więc je wykorzystaj.
• Mylenie imion i faktów. Zabójcą Duncana jest Makbet, a Banko ginie z ręki płatnych morderców, podczas gdy jego syn Fleance ucieka. Powtórz kolejność wydarzeń przed egzaminem.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Lady Makbet ponosi większą winę niż sam Makbet?
• Czy przepowiednie czarownic zdejmują z Makbeta część odpowiedzialności?
• Czy Makbet jest do końca postacią tragiczną, czy po prostu tyranem?