Czy człowiek decyduje o własnym losie?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz przepowiednię czarownic od decyzji Makbeta: wiedźmy niczego nie nakazują, a do zbrodni popycha go ambicja i namowa Lady Makbet.
• Czy pokazujesz, jak pierwszy wybór pociąga kolejne zbrodnie (Banko, rodzina Makdufa), zamiast streszczać całą tragedię.
• Czy kontekst, np. „Król Edyp”, służy porównaniu dwóch modeli losu (antyczne fatum i odpowiedzialność jednostki), a nie tylko pada z nazwy.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Makbecie” to człowiek decyduje o swoim losie: przepowiednia czarownic tylko odsłania pokusę, a tragedia wynika z wyborów bohatera.
• Wersja 2Makbet sam wybiera drogę zbrodni, ale po pierwszym morderstwie traci panowanie nad biegiem wydarzeń, bo każda kolejna decyzja jest wymuszona przez poprzednią.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Przepowiednia nie zmusza Makbeta do zbrodni, tylko budzi w nim ambicję, którą sam postanawia zrealizować.

   Scena: Na wrzosowisku trzy czarownice witają Makbeta jako tana Glamis, tana Cawdoru i przyszłego króla, a Bankowi zapowiadają, że jego potomkowie będą królami. Gdy pierwsza część proroctwa się spełnia, Makbet od razu myśli o zabójstwie Duncana, waha się, a ostatecznie, namówiony przez Lady Makbet, zabija króla śpiącego w jego zamku.

   Co to dowodzi: Banko słyszy podobną przepowiednię i nie sięga po zbrodnię, więc o losie nie decyduje samo proroctwo, lecz odpowiedź człowieka na nie.

2. 2

   2.Pierwsza zbrodnia uruchamia łańcuch kolejnych, które Makbet wybiera, by utrzymać władzę.

   Scena: Obawiając się proroctwa o potomkach Banka, Makbet nasyła morderców na przyjaciela i jego syna Fleance’a: Banko ginie, Fleance ucieka. Na uczcie Makbetowi ukazuje się duch Banka. Później, po drugiej wizycie u czarownic, król każe wymordować żonę i dzieci Makdufa.

   Co to dowodzi: Bohater próbuje przechytrzyć przyszłość własnymi rękami, czyli sam kształtuje swój los, ale coraz bardziej staje się niewolnikiem konsekwencji.

3. 3

   3.Wiara, że proroctwo zapewnia mu bezpieczeństwo, prowadzi Makbeta do zguby, za którą odpowiada on sam.

   Scena: Zjawy zapowiadają, że Makbet nie zginie z ręki nikogo zrodzonego z kobiety i nie zostanie pokonany, dopóki las birnamski nie podejdzie pod Dunsinane. Żołnierze Malkolma maskują się gałęziami z lasu, a Makduf wyjawia, że został przedwcześnie wydobyty z łona matki, i zabija Makbeta.

   Co to dowodzi: Makbet odczytuje przepowiednie tak, jak mu wygodnie, i przestaje słuchać sumienia. Klęska jest skutkiem jego pychy, a nie bezwolnego fatum.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Król Edyp” Sofoklesa

  U Sofoklesa bohater wypełnia wyrocznię, choć robi wszystko, by jej uniknąć. Zestawienie pokazuje różnicę: Edyp jest ofiarą fatum, a Makbet sam wybiera zbrodnię, więc u Szekspira los zależy od człowieka.

• filozoficzny

  Giovanni Pico della Mirandola, „Mowa o godności człowieka”

  Renesansowy filozof twierdzi, że człowiek nie ma z góry wyznaczonego miejsca w świecie i sam może wznieść się ku temu, co boskie, albo upaść do poziomu zwierzęcia. Makbet ilustruje tę drugą drogę: wolny wybór czyni go tyranem.

• biblijny

  Księga Rodzaju, historia Kaina i Abla

  Przed zabójstwem brata Bóg ostrzega Kaina, że grzech czyha u drzwi, ale człowiek może nad nim zapanować. Podobnie Makbet słyszy głos sumienia, a mimo to wybiera zbrodnię, więc odpowiedzialność spada na niego.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że o losie decyduje człowiek, a przepowiednia tylko budzi pokusę; zapowiedz porównanie z Bankiem.
2. 2Argument 1: spotkanie z czarownicami i zabójstwo Duncana; Banko słyszy podobne proroctwo i nie zabija.
3. 3Argument 2: łańcuch zbrodni (Banko, rodzina Makdufa) jako skutek pierwszego wyboru.
4. 4Kontekst: „Król Edyp” Sofoklesa jako przykład fatum, od którego nie ma ucieczki, w kontraście do Makbeta.
5. 5Zakończenie: las birnamski i Makduf; wniosek, że człowiek wybiera, ale zły wybór zawęża jego późniejszą wolność.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Przedstawianie czarownic jako sprawczyń zbrodni. Podkreśl, że wiedźmy tylko zapowiadają przyszłość, a sztylet do ręki bierze Makbet.
• Zrzucanie całej winy na Lady Makbet. Jej namowa jest ważna, ale zabójstwo Banka i rodziny Makdufa Makbet zleca już sam, bez jej udziału.
• Pomijanie Banka. Jego postać to najmocniejszy dowód, że ta sama przepowiednia nie wymusza jednej reakcji; wykorzystaj to porównanie.
• Odpowiedź tylko „tak” albo „nie”. Pytanie jest problemowe, więc pokaż też granice wolności: wybory Makbeta z czasem ograniczają jego możliwości.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Makbet zostałby królem, gdyby nie zabił Duncana?
• Jaką rolę w tragedii odgrywa Lady Makbet i czy zmniejsza to winę Makbeta?
• Czym różni się los Makbeta od losu bohaterów tragedii antycznej?