Czym dla człowieka może być wolność?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozróżniasz kilka rozumień wolności w dramacie (narodowa, wewnętrzna, wolność jako żądza władzy) i każde ilustrujesz sceną.
• Czy poprawnie interpretujesz Wielką Improwizację: Konrad walczy o szczęście narodu, ale chce rządzić ludźmi jak słowami, co przeczy ich wolności.
• Czy kontekst historyczny lub filozoficzny tłumaczy, dlaczego wolność jest w utworze wartością najwyższą i zarazem niebezpieczną.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W III części „Dziadów” wolność jest dla człowieka przede wszystkim wartością wspólnotową: sensem walki i cierpienia narodu, który nie może o sobie decydować.
• Wersja 2Mickiewicz pokazuje, że wolność może być siłą wewnętrzną więźnia, ale może też stać się pychą, gdy człowiek chce w jej imię odebrać wolność innym.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Wolność narodu staje się wartością, która nadaje sens życiu i uwięzieniu.

   Scena: W prologu uwięziony Gustaw pisze na ścianie celi, że umarł Gustaw, a narodził się Konrad: kochanek zajęty własnym cierpieniem staje się poetą walczącym o naród. W scenie I Frejend mówi paradoksalnie, że na wolności byłby nic niewart, a dopiero w więzieniu nabiera wartości jak zatknięte wino albo przybity proch.

   Co to dowodzi: Brak wolności narodu sprawia, że życie prywatne traci znaczenie. Wolność staje się celem, który nadaje sens nawet uwięzieniu.

2. 2

   2.Wolność wewnętrzna pozwala zachować godność mimo kajdan.

   Scena: Sobolewski opowiada, jak wywożony na Sybir Janczewski, wychudzony i skuty łańcuchem, uśmiecha się do ludu, potrząsa łańcuchem na znak, że mu nie ciąży, a potem zdejmuje kapelusz i trzykrotnie woła, że Polska jeszcze nie zginęła.

   Co to dowodzi: Ciało więźnia jest zniewolone, ale jego postawa pozostaje wolna. Wolność okazuje się stanem ducha, którego zaborca nie potrafi odebrać.

3. 3

   3.Wolność rozumiana jako nieograniczona władza zamienia się w pychę i zniewolenie innych.

   Scena: W Wielkiej Improwizacji Konrad, utożsamiając się z cierpiącym narodem, żąda od Boga rządu dusz: chce kierować ludźmi jak myślami i słowami, z których układa pieśń. Gdy Bóg milczy, Konrad gotów jest wykrzyczeć, że Bóg nie jest ojcem świata, ostatnie słowo, carem, podpowiada mu diabeł, a poeta pada zemdlony.

   Co to dowodzi: Konrad walczy o wolność narodu, ale chce ją narzucić siłą, czyli odebrać ludziom wybór. Mickiewicz pokazuje, że wolność bez pokory i miłości prowadzi do tyranii.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Isaiah Berlin, „Dwie koncepcje wolności”

  Berlin odróżnia wolność od przymusu i wolność do kierowania sobą, ostrzegając, że ta druga łatwo przechodzi w przekonanie, iż ktoś wie lepiej, czego ludzie naprawdę chcą. Tak dzieje się z Konradem, który chce uszczęśliwić naród, rządząc duszami.

• literacki

  „Rok 1984” George’a Orwella

  Winston Smith uważa, że wolność to możliwość powiedzenia, że dwa plus dwa to cztery, ale w finale zostaje złamany. Zestawienie pokazuje, jak cenna jest wewnętrzna wolność więźniów Mickiewicza, którzy mimo przemocy zachowują własne zdanie.

• historyczny

  Powstanie listopadowe (1830–1831) i Wielka Emigracja

  III część „Dziadów” powstała w Dreźnie w 1832 roku, po upadku powstania, gdy tysiące Polaków udawały się na emigrację. Pytanie o sens walki i ofiary dla wolności było więc dla pierwszych czytelników sprawą bieżącą, a nie abstrakcją.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że wolność w „Dziadach” ma kilka twarzy, i zapowiedz trzy jej rozumienia.
2. 2Argument 1: przemiana Gustawa w Konrada i słowa Frejenda; wolność narodu jako sens życia.
3. 3Argument 2: Janczewski w kibitce; wolność wewnętrzna mimo łańcuchów.
4. 4Kontekst: powstanie listopadowe i emigracja albo Berlin o dwóch koncepcjach wolności.
5. 5Zakończenie: Wielka Improwizacja jako przestroga przed wolnością zamienioną w żądzę władzy.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Sprowadzenie odpowiedzi do hasła „wolność ojczyzny”. Pytanie brzmi „czym może być wolność”, więc pokaż kilka jej znaczeń i każde poprzyj sceną.
• Jednoznacznie pozytywna ocena Konrada. Jego żądanie rządu dusz jest pychą i przeczy wolności innych; to warto powiedzieć wprost.
• Mylenie postaci z sceny więziennej. Opowiadanie o wywózce przedstawia Sobolewski, a Janczewski i Wasilewski są bohaterami jego relacji.
• Kontekst historyczny podany bez związku. Wyjaśnij, że dramat powstał po upadku powstania listopadowego, i powiedz, jak to wpływa na rozumienie wolności.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Konrad walczy o wolność, czy o władzę?
• Czy człowiek uwięziony może być wolny? Odpowiedz na przykładzie z dramatu.
• Jak scena w salonie warszawskim pokazuje stosunek elit do sprawy wolności?