Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozróżniasz kilka postaw (bunt, ofiara i wiara, konformizm elit) i przypisujesz je konkretnym scenom i bohaterom.
• Czy znasz tło historyczne dramatu (prześladowanie młodzieży filomackiej w Wilnie, rola Nowosilcowa) i potrafisz je wykorzystać funkcjonalnie.
• Czy odróżniasz opis postawy od jej oceny przez autora i potrafisz uzasadnić, po czyjej stronie stoi Mickiewicz.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Dziadach” cz. III Mickiewicz pokazuje społeczeństwo polskie podzielone na tych, którzy cierpią i walczą o wolność, i tych, którzy układają się z zaborcą, a swoim dramatem potępia drugą postawę.
• Wersja 2„Dziady” cz. III przedstawiają różne formy sprzeciwu wobec zaborcy (romantyczny bunt i religijną ofiarę), by pokazać, że cierpienie narodu ma sens i prowadzi do odrodzenia.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Część społeczeństwa odpowiada na zabór buntem i gotowością do poświęcenia.

   Scena: Wielka Improwizacja Konrada w celi: bohater, więzień, w imieniu cierpiącego narodu domaga się od Boga rządu dusz i oskarża Go o obojętność.

   Co to dowodzi: Konrad uosabia romantyczny bunt jednostki w imieniu zbiorowości, ale jego pycha pokazuje też granice takiej postawy. To jedna z możliwych odpowiedzi na zabór, pełna pasji, lecz nie rozwiązująca problemu.

2. 2

   2.Inną odpowiedzią jest wiara, pokora i ufność w Opatrzność, które nadają cierpieniu sens.

   Scena: Ksiądz Piotr modli się za Konrada i ma wizję przyszłości, w której Polska jest cierpiącym Chrystusem narodów, a po jej męce przychodzi zmartwychwstanie i odrodzenie.

   Co to dowodzi: Wizja nadaje cierpieniu rangę ofiary odkupieńczej, więc postawa wiary i pokory staje się sposobem przetrwania pod zaborem i obietnicą wolności.

3. 3

   3.Część elit wybiera konformizm i dostosowanie się do zaborcy, co Mickiewicz piętnuje.

   Scena: Salon warszawski i bal u Senatora: towarzystwo, które lekceważy sprawy narodowe, kpi z młodych patriotów i szuka względów u rosyjskich dygnitarzy.

   Co to dowodzi: Zestawienie salonu z losem więźniów z Wilna pokazuje, że dla części społeczeństwa wygoda i pozycja są ważniejsze od solidarności narodowej, a Mickiewicz stawia ten kontrast wprost.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823–1824) i rządy Nowosilcowa

  To realia, z których wyrósł dramat: aresztowania młodzieży uniwersyteckiej i represje pod kierunkiem Nowosilcowa. Dzięki nim widać, że więzienna część dramatu jest zapisem rzeczywistej opresji, a postawy bohaterów odpowiadają rzeczywistym wyborom Polaków.

• literacki

  „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza (1828)

  Bohater walczy z wrogiem podstępem i zdradą w imię ojczyzny, a na końcu ponosi tego moralną cenę. Zestaw go z Konradem z „Dziadów”: to inny wzór reakcji na zniewolenie, który pozwala porównać metody oporu i ich koszty.

• historycznoliteracki

  Mesjanizm polski i „Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego” Mickiewicza (1832)

  Idea Polski jako narodu cierpiącego za winy innych jest filozoficznym zapleczem wizji księdza Piotra. Pomaga uzasadnić, dlaczego postawa ofiary i wiary jest w dramacie nie tylko pocieszeniem, ale ideą przewodnią.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: sformułuj tezę o podziale postaw wobec zaborcy i krótko wskaż okoliczności powstania dramatu (prześladowanie młodzieży w Wilnie).
2. 2Argument 1: pokaż bunt Konrada jako jedną z postaw i jej granice.
3. 3Argument 2: pokaż konformizm elit w salonie warszawskim i na balu u Senatora jako przeciwieństwo postawy ofiarnej.
4. 4Kontekst: wprowadź proces filomatów i filaretów albo „Konrada Wallenroda” i powiąż go z konkretną postawą z dramatu.
5. 5Zakończenie: wróć do tezy i oceń, którą postawę Mickiewicz uznaje za wzorcową i dlaczego.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Przedstawienie wszystkich Polaków jako bohaterów. W dramacie widać wyraźny podział, a Mickiewicz otwarcie krytykuje elity, które układają się z zaborcą.
• Traktowanie Wielkiej Improwizacji jako walki z zaborcą. Konrad buntuje się przeciw Bogu w imieniu narodu, więc pokaż, co to mówi o postawie wobec zaborcy, a nie tylko streszczaj monolog.
• Mylenie „Dziadów” cz. III z innymi częściami cyklu. Cz. III dotyczy realiów wileńskich i prześladowań pod zaborem rosyjskim.
• Brak oceny autora. Zawsze dopowiedz, po czyjej stronie stoi Mickiewicz i dlaczego.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Mickiewicz tak ostro kontrastuje salon warszawski z celą więzienną?
• Czy Konrad i ksiądz Piotr reprezentują przeciwstawne, czy uzupełniające się postawy?
• Jak Mickiewicz przedstawia Rosjan w tym dramacie i czy wszyscy są zaborcami?