Na czym polega ludowa sprawiedliwość?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy nazywasz cechy ludowej sprawiedliwości (nieuchronność, surowość, kara proporcjonalna do winy, udział sił nadprzyrodzonych i natury) i pokazujesz je na konkretnych balladach.
• Czy omawiasz co najmniej dwie ballady i trafnie opisujesz winę oraz karę bohaterów, np. pani z „Lilij”, strzelca ze „Świtezianki”, pana z „Rybki”.
• Czy łączysz temat z romantycznym zwrotem ku ludowości i ludowej moralności, a kontekst rozwija tę myśl zamiast tylko jej towarzyszyć.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Ludowa sprawiedliwość w balladach Mickiewicza polega na tym, że żadna wina nie pozostaje bez kary, a karę wymierzają siły nadprzyrodzone, gdy zawodzi sąd ludzki.
• Wersja 2W balladach Mickiewicz pokazuje moralność ludu: prostą, surową i opartą na przekonaniu, że świat natury i świat duchów stoją na straży dobra.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Zbrodnia ukryta przed ludźmi i tak zostaje ukarana.

   Scena: W „Lilijach” pani zabija męża, który wraca z wojny, grzebie go w gaju i sieje na grobie lilie. Gdy bracia zmarłego starają się o jej rękę, wieńce na ślub powstają z kwiatów zerwanych z mogiły. W czasie ceremonii w kościele zjawia się zamordowany mąż i upomina się o swoje lilie, a kościół z weselnikami zapada się pod ziemię.

   Co to dowodzi: Żaden ludzki sąd nie odkrywa zbrodni, a mimo to kara przychodzi. To najważniejsza cecha ludowej sprawiedliwości: nieuchronność, której nie da się uniknąć sprytem ani milczeniem.

2. 2

   2.Złamanie przysięgi jest winą, która zasługuje na surową karę.

   Scena: W „Świteziance” młody strzelec przysięga wierność tajemniczej dziewczynie znad jeziora, a ona ostrzega go przed skutkami krzywoprzysięstwa. Wkrótce z wody wyłania się piękna nimfa i kusi go, a on ulega. Okazuje się, że to ta sama dziewczyna; za zdradę strzelec zostaje wciągnięty w głębinę, a jego duch jest skazany na wieczną mękę.

   Co to dowodzi: Wina strzelca nie jest zbrodnią w sensie prawnym, ale w moralności ludowej złamane słowo waży tyle co czyn. Kara jest natychmiastowa, a wykonuje ją świat natury.

3. 3

   3.Ludowa sprawiedliwość staje po stronie skrzywdzonych i słabszych.

   Scena: W „Rybce” wiejska dziewczyna Krysia, uwiedziona i porzucona przez pana, który żeni się z bogatą panią, rzuca się do wody i zamienia w rybkę. Stary sługa przynosi nad brzeg jej dziecko, by mogła je karmić. Na końcu pan i pani zostają zamienieni w kamienie.

   Co to dowodzi: Krzywda wyrządzona biednej dziewczynie przez możnego zostaje pomszczona przez siły nadprzyrodzone. Ludowa sprawiedliwość nie uznaje różnic stanowych, a kara (skamienienie) obrazuje zatwardziałe serca winnych.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Dziady” cz. II Adama Mickiewicza

  Na obrzędzie dziadów Widmo złego pana nie może otrzymać pomocy, bo za życia było okrutne dla chłopów, a teraz dręczą je ptaki nocne. Jak w balladach, kara jest dopasowana do winy, a sprawiedliwość wymierza świat duchów zgodnie z ludowymi przekonaniami.

• filozoficzny

  Johann Gottfried Herder i romantyczne odkrycie ludu

  Herder widział w pieśniach i podaniach ludowych wyraz ducha narodu i źródło prawdziwej poezji. Pozwala to wyjaśnić, dlaczego Mickiewicz w „Balladach i romansach” traktuje ludową moralność poważnie: jest ona dla niego mądrością, a nie zabobonem.

• kulturowy

  Baśnie braci Grimm

  W zebranych przez braci Grimm baśniach ludowych zło spotyka bezwzględna kara, np. w „Kopciuszku” złym siostrom gołębie wydziobują oczy. To potwierdza, że surowa, ale przejrzysta sprawiedliwość jest cechą wyobraźni ludowej w całej Europie, nie tylko w balladach Mickiewicza.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że ludowa sprawiedliwość jest nieuchronna i surowa, a wymierzają ją siły nadprzyrodzone; wspomnij o „Balladach i romansach” z 1822 roku.
2. 2Argument 1: „Lilije”: ukryta zbrodnia pani, lilie z grobu, powrót zamordowanego męża.
3. 3Argument 2: „Świtezianka” albo „Rybka”: kara za złamaną przysięgę lub za krzywdę słabszego.
4. 4Kontekst: „Dziady” cz. II i Widmo złego pana jako ta sama zasada: kara dopasowana do winy.
5. 5Zakończenie: wniosek o cechach ludowej sprawiedliwości i o tym, dlaczego romantycy uznali ją za ważną.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Omawianie tylko jednej ballady: temat mówi o balladach w liczbie mnogiej, więc pokaż co najmniej dwie i wskaż wspólną zasadę.
• Mylenie winy i kary: w „Lilijach” winą jest zabójstwo męża, a karą zapadnięcie się kościoła; w „Świteziance” winą jest złamana przysięga. Nazywaj to precyzyjnie.
• Podawanie „Romantyczności” jako przykładu ludowej sprawiedliwości: ta ballada dotyczy sporu o sposób poznania świata (czucie i wiara przeciw rozumowi), a nie kary za winę.
• Brak definicji: zacznij od wyjaśnienia, czym jest ludowa sprawiedliwość (nieuchronność, surowość, siły nadprzyrodzone), a dopiero potem przechodź do przykładów.

O co może dopytać egzaminator

• Czym ludowa sprawiedliwość różni się od sprawiedliwości wymierzanej przez sąd?
• Dlaczego romantycy tak chętnie sięgali po ludowe wierzenia i podania?
• Czy kary w balladach Mickiewicza są według Ciebie sprawiedliwe, czy zbyt okrutne?