Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu
- Czy pokazujesz, że obyczaj ma funkcję społeczną (porządkuje czas, majątek i relacje), a nie tylko opisujesz barwne obrzędy.
- Czy odwołujesz się do konkretnych scen: swatów i wesela Boryny z Jagną, wieczerzy wigilijnej, wywiezienia Jagny ze wsi.
- Czy dostrzegasz dwie strony tradycji: wspólnotową siłę i przemoc wobec tych, którzy łamią normy.
Teza: dwie możliwe wersje
- Wersja 1W „Chłopach” obyczaj i tradycja są fundamentem życia społeczności wiejskiej, bo nadają sens pracy, świętom i relacjom między ludźmi.
- Wersja 2Reymont pokazuje, że tradycja chroni wspólnotę, ale jednocześnie podporządkowuje jej jednostkę i potrafi być okrutna wobec tych, którzy nie mieszczą się w normie.
Argumenty i sceny z lektury
1.Obyczaj reguluje małżeństwo, które jest przede wszystkim sprawą ziemi i rodzin.
Scena: Owdowiały Maciej Boryna, najbogatszy gospodarz w Lipcach, posyła swatów do Dominikowej i żeni się z młodą Jagną, zapisując jej w zamian część ziemi. Wesele odbywa się z muzyką, tańcami i obrzędami, a cała wieś ocenia jego okazałość. Zapis wywołuje gwałtowny konflikt z synem Boryny, Antkiem.
Co to dowodzi: Ślub jest umową majątkową zawartą według rytuału, a nie wyborem serca. Konflikt z Antkiem pokazuje, że obyczaj splata uczucia z interesem ziemi.
2.Kalendarz obrzędów porządkuje czas i scala gromadę.
Scena: Powieść dzieli się na cztery tomy odpowiadające porom roku, a życie Lipiec biegnie od święta do święta. W wieczór wigilijny w chałupie Boryny domownicy czekają na pierwszą gwiazdę, dzielą się opłatkiem i zasiadają do postnych potraw; obok tego pojawiają się m.in. Zaduszki, pasterka i wielkanocne święconka.
Co to dowodzi: Rytuał nadaje powtarzalny sens pracy i życiu, łącząc każdą rodzinę z całą wspólnotą. Tradycja jest tu językiem, w którym gromada rozumie świat.
3.Tradycja ma także okrutną twarz: wspólnota karze tych, którzy łamią normy.
Scena: Jagna, oskarżana o rozwiązłość, między innymi o romans z wójtem, zostaje przez gromadę wywieziona ze wsi na wozie z gnojem i porzucona za Lipcami. Nikt z bliskich nie staje w jej obronie.
Co to dowodzi: Ta sama tradycja, która daje poczucie bezpieczeństwa, nie zostawia miejsca na odmienność. Jagna, wrażliwa i nieumiejąca żyć według reguł, staje się ofiarą wspólnoty.
Konteksty, które coś dowodzą
- kulturowy
Oskar Kolberg, „Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy...”
Kolberg przez dziesięciolecia zapisywał pieśni, obrzędy i zwyczaje z różnych regionów Polski. Jego dokumentacja potwierdza, że obrzędowość opisana przez Reymonta nie jest ozdobnikiem, lecz realnym systemem regulującym życie wsi.
- filozoficzny
Mircea Eliade, „Sacrum i profanum”
Eliade opisuje czas święty, który w społecznościach tradycyjnych powraca cyklicznie dzięki obrzędom. Cykl pór roku i świąt w Lipcach to właśnie taki czas, w którym rytuał odnawia porządek świata.
- literacki
„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza
W Soplicowie obyczaj szlachecki, od kolejności zasiadania do stołu po poloneza, utrzymuje ład i tożsamość wspólnoty. Zestawienie z „Chłopami” pokazuje, że tradycja pełni podobną funkcję niezależnie od stanu.
Plan wypowiedzi
- 1Wstęp: teza, że obyczaj porządkuje całe życie Lipiec, ale ma dwie twarze.
- 2Argument 1: swaty, wesele Boryny z Jagną i zapis ziemi; małżeństwo jako umowa według rytuału.
- 3Argument 2: cykl pór roku i Wigilia; rytuał scalający gromadę.
- 4Kontekst: Eliade i czas cykliczny albo Kolberg jako dokumentalista obrzędów.
- 5Zakończenie: wywiezienie Jagny na wozie z gnojem; wniosek o sile i okrucieństwie tradycji.
Przykład wypowiedzi
Uważam, że w „Chłopach” Władysława Reymonta obyczaj i tradycja porządkują całe życie wsi, ale mają dwie twarze: dają ludziom poczucie ładu i jednocześnie bywają bezwzględne. Pierwszy argument to małżeństwo Macieja Boryny z Jagną. Bogaty wdowiec posyła swatów do Dominikowej i zapisuje Jagnie część ziemi, a wesele odbywa się z muzyką, tańcami i obrzędami, które ogląda cała wieś. Widać tu, że ślub jest przede wszystkim umową między rodzinami, zawartą według rytuału. Zapis ziemi wywołuje zresztą ostry konflikt z Antkiem, co pokazuje, jak obyczaj splata uczucia z majątkiem. Drugi argument to rytm świąt. Powieść dzieli się na tomy odpowiadające porom roku, a wieczerza wigilijna, z czekaniem na pierwszą gwiazdę i dzieleniem się opłatkiem, łączy domowników w jedną wspólnotę. Jako kontekst przywołuję „Sacrum i profanum” Mircei Eliadego. Eliade pisze, że w społecznościach tradycyjnych czas święty powraca cyklicznie dzięki obrzędom. Lipce żyją właśnie w takim czasie, więc tradycja nadaje sens pracy i życiu. Ta sama tradycja potrafi jednak zniszczyć człowieka. Jagna, oskarżana o rozwiązłość, zostaje przez gromadę wywieziona ze wsi na wozie z gnojem. Wspólnota karze ją za to, że nie umie żyć według reguł. Wnioskuję, że obyczaj w „Chłopach” jest fundamentem życia społecznego, ale jego cenę płacą ci, którzy się w nim nie mieszczą.
Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.
Częste błędy
- Wyliczanie obrzędów bez wniosków. Przy każdym zwyczaju powiedz, jaką funkcję pełni w życiu gromady, np. scala, reguluje majątek albo karze.
- Pokazywanie tradycji wyłącznie jako sielanki. Los Jagny dowodzi, że obyczaj potrafi być okrutny; uwzględnij tę stronę, by odpowiedź była pełna.
- Mylenie postaci i relacji. Jagna jest córką Dominikowej i drugą żoną Macieja Boryny, a Antek to syn Boryny z pierwszego małżeństwa.
- Pomijanie kompozycji powieści. Podział na tomy według pór roku to ważny dowód, że rytm życia wyznacza kalendarz przyrody i świąt.
O co może dopytać egzaminator
- Dlaczego gromada tak surowo karze Jagnę?
- Jakie znaczenie ma podział powieści na pory roku?
- Czy tradycja w „Chłopach” bardziej chroni, czy ogranicza człowieka?
Pytania i odpowiedzi
Jakie obrzędy i zwyczaje są opisane w „Chłopach”?
Między innymi swaty i wesele, wieczerza wigilijna, pasterka, Zaduszki, święcenie pokarmów na Wielkanoc, a także zwyczaje związane z pracą w polu. Reymont pokazuje je jako część cyklu pór roku, który porządkuje życie Lipiec.
Dlaczego Jagna została wywieziona ze wsi?
Gromada uznała ją za winną rozwiązłości i romansów, między innymi z wójtem, i wywiozła na wozie z gnojem poza wieś. To przykład kary wymierzanej przez wspólnotę zgodnie z jej obyczajową oceną, bez sądu i obrony.
Jaki kontekst wybrać do obyczaju w „Chłopach”?
Dobrze działa „Sacrum i profanum” Mircei Eliadego o cyklicznym czasie świętym albo dzieło Oskara Kolberga dokumentujące polskie obrzędy ludowe. Jako kontekst literacki można porównać „Chłopów” z obyczajem szlacheckim w „Panu Tadeuszu”.
Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.