Sen o Polsce czy sąd nad Polską?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odpowiadasz na alternatywę z tematu i pokazujesz, w czym „Wesele” jest snem (nastrój nocy, zjawy, marzenie o zrywie), a w czym sądem (rozliczenie inteligencji i chłopów).
• Czy odwołujesz się do konkretnych scen: rozmowa Dziennikarza z Czepcem, Stańczyk u Dziennikarza, Upiór u Dziadka, Wernyhora i złoty róg, zgubienie rogu przez Jaśka, chocholi taniec.
• Czy kontekst historyczny lub kulturowy rzeczywiście wyjaśnia sens sądu, np. rabacja galicyjska, chłopomania albo obraz Matejki.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Wesele” jest snem o Polsce, który zamienia się w sąd nad Polakami: marzenie o wolności się pojawia, ale społeczeństwo okazuje się niezdolne do jego spełnienia.
• Wersja 2Wyspiański wybiera formę snu po to, by wydać wyrok: zjawy wydobywają na wierzch winy i słabości, których bohaterowie nie chcą widzieć na jawie.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Już realistyczna część dramatu jest sądem nad przepaścią między inteligencją a chłopami.

   Scena: W pierwszym akcie Czepiec pyta Dziennikarza o politykę i świat, a ten zbywa go, radząc, by chłopi siedzieli spokojnie w swojej wsi. Pan Młody zachwyca się wsią jak sielanką, nie znając jej codzienności.

   Co to dowodzi: Inteligencja kocha chłopów jako malowniczy obraz, ale nie traktuje ich poważnie. Wyspiański pokazuje, że wspólnota z wesela jest pozorna, co jest pierwszym elementem sądu nad społeczeństwem.

2. 2

   2.Zjawy przynoszą postaciom prawdę o ich winach i historii, której nie chcą pamiętać.

   Scena: Stańczyk przychodzi do Dziennikarza i obnaża jego bezradność oraz pesymizm. Upiór, czyli Jakub Szela, przypomina Dziadkowi rzeź szlachty w 1846 roku. Hetman, kojarzony ze zdradą narodową, staje przed Panem Młodym jako wyrzut wobec szlachty.

   Co to dowodzi: Każda zjawa odpowiada ukrytemu lękowi lub winie bohatera. To mechanizm sądu: pod pozorem snu postaci muszą zmierzyć się z historią i własną postawą.

3. 3

   3.Sen o czynie narodowym kończy się klęską z winy samych bohaterów.

   Scena: Wernyhora zleca Gospodarzowi zwołanie ludzi o świcie i daje mu złoty róg. Gospodarz przekazuje róg Jaśkowi, a ten gubi go, gdy schyla się po czapkę z pawimi piórami. O świcie wszyscy czekają, ale sygnał nie pada, a Chochoł wprowadza zebranych w senny, bezwolny taniec.

   Co to dowodzi: Szansa na czyn przychodzi we śnie, ale nikt nie potrafi jej wykorzystać: Gospodarz przekazuje zadanie dalej, Jasiek wybiera błyskotkę. Finał jest wyrokiem: naród trwa w uśpieniu, zamiast działać.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Rabacja galicyjska 1846 roku

  Chłopi pod wodzą Jakuba Szeli mordowali szlachtę, a zaborca austriacki wykorzystał ten konflikt. Ten kontekst wyjaśnia scenę z Upiorem i pokazuje, że sąd w „Weselu” dotyczy niezabliźnionej rany między dworem a wsią.

• kulturowy

  Jan Matejko, „Stańczyk”

  Na obrazie błazen siedzi samotnie w czasie dworskiego balu, przygnębiony wieścią o utracie Smoleńska, podczas gdy inni się bawią. Wyspiański czyni Stańczyka postacią dramatu, a obraz pokazuje ten sam mechanizm: zabawa elit przesłania zagrożenie dla kraju.

• historycznoliteracki

  Ślub Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną (1900) i chłopomania

  Dramat powstał po weselu poety z chłopką w Bronowicach, na którym był Wyspiański. Zjawisko chłopomanii wyjaśnia, dlaczego zbratanie inteligencji z chłopami jest w „Weselu” zarazem marzeniem i obiektem krytyki.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: odpowiedz, że „Wesele” jest snem o Polsce, który zamienia się w sąd, i postaw tezę.
2. 2Argument 1: rozmowa Czepca z Dziennikarzem i zachwyt Pana Młodego wsią; przepaść między warstwami.
3. 3Argument 2: zjawy (Stańczyk, Upiór, Hetman) jako rozliczenie z historią i postawą bohaterów.
4. 4Kontekst: rabacja galicyjska albo obraz Matejki „Stańczyk”.
5. 5Zakończenie: Wernyhora, zgubiony złoty róg i chocholi taniec jako wyrok nad narodem.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Wybór tylko jednej strony bez uzasadnienia. Najmocniejsza odpowiedź pokazuje, że sen jest formą, przez którą Wyspiański wydaje sąd.
• Mylenie zjaw i ich adresatów. Stańczyk przychodzi do Dziennikarza, Upiór do Dziadka, Hetman do Pana Młodego, Rycerz do Poety, Wernyhora do Gospodarza; sprawdź to przed odpowiedzią.
• Obwinianie wyłącznie Jaśka. Gospodarz zasypia i przekazuje zadanie dalej, inteligencja nie umie porozumieć się z chłopami; wina jest zbiorowa.
• Kontekst bez wyjaśnienia. Wspominając rabację galicyjską, powiedz, jak tłumaczy ona postać Upiora i nieufność między warstwami.

O co może dopytać egzaminator

• Co symbolizuje złoty róg, a co czapka z pawimi piórami?
• Dlaczego Wyspiański umieszcza akcję na weselu inteligenta z chłopką?
• Czy chocholi taniec pozostawia jakąkolwiek nadzieję?