Co może determinować ludzkie postępowanie?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wskazujesz kilka czynników wpływających na decyzje bohatera (bieda, idea, przypadek, sumienie, miłość) i przypisujesz każdy do konkretnej sceny.
• Czy pokazujesz, że teoria Raskolnikowa jest głównym motywem zbrodni, a nie tylko bieda, i potrafisz krótko ją streścić.
• Czy kontekst dotyczy źródeł ludzkich decyzji (idei, ambicji, wolnej woli), a nie tylko innej zbrodni.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Zbrodni i karze” ludzkie postępowanie determinują zarówno warunki życia, jak i idee, ale najsilniejszym czynnikiem okazuje się sumienie, którego nie da się zagłuszyć teorią.
• Wersja 2Dostojewski pokazuje, że człowiek nie jest wyłącznie wytworem okoliczności: Raskolnikow sam wybiera zbrodnię i sam, dzięki Soni, wybiera drogę odkupienia.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Nędza i poczucie odpowiedzialności za rodzinę popychają Raskolnikowa ku zbrodni.

   Scena: Raskolnikow, były student, mieszka w ciasnej klitce w Petersburgu i nie ma pieniędzy nawet na jedzenie. Z listu matki dowiaduje się, że jego siostra Dunia ma wyjść za Łużyna, wyrachowanego człowieka, by pomóc bratu. Bohater nie chce przyjąć tej ofiary i czuje, że musi działać.

   Co to dowodzi: Bieda i upokorzenie tworzą presję, która osłabia opór wobec złej myśli. Warunki życia nie tłumaczą jednak wszystkiego, bo podobnie biedni są ludzie, którzy nie zabijają.

2. 2

   2.Najsilniejszym motywem zbrodni jest idea o prawie „niezwykłych” ludzi do przekraczania norm.

   Scena: W rozmowie z sędzią śledczym Porfirym Pietrowiczem wraca artykuł Raskolnikowa, w którym dzieli on ludzi na zwykłych, posłusznych prawu, i niezwykłych, takich jak Napoleon, którym wolno przekroczyć granice moralne dla wyższego celu. Zabójstwo lichwiarki Alony Iwanowny ma być sprawdzianem, do której grupy należy.

   Co to dowodzi: Raskolnikow zabija nie tylko z biedy, ale żeby udowodnić sobie własną wyjątkowość. Pokazuje to, że idea może determinować czyn silniej niż okoliczności.

3. 3

   3.Po zbrodni postępowaniem bohatera kieruje sumienie, a ku przemianie prowadzi go miłość Soni.

   Scena: Raskolnikow zabija nie tylko lichwiarkę, ale też jej siostrę Lizawietę, która niespodziewanie wraca do mieszkania. Potem popada w gorączkę, krąży wokół miejsca zbrodni i nie może znieść samotności. Sonia Marmieładowa czyta mu fragment o wskrzeszeniu Łazarza, a później namawia go do przyznania się. Raskolnikow wyznaje winę, a Sonia jedzie za nim na Syberię.

   Co to dowodzi: Teoria nie wytrzymuje zderzenia z sumieniem. To ono, wsparte miłością i wiarą Soni, przejmuje kontrolę nad decyzjami bohatera i otwiera drogę do odrodzenia.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Fryderyk Nietzsche i koncepcja nadczłowieka

  Nietzsche, piszący już po Dostojewskim, opisywał człowieka, który sam tworzy wartości i nie podlega moralności tłumu. Teoria Raskolnikowa wyprzedza tę myśl, a powieść pokazuje jej klęskę: człowiek, który chce stanąć ponad moralnością, nie uwalnia się od sumienia.

• literacki

  „Makbet” Williama Szekspira

  Makbeta do zbrodni popychają przepowiednia czarownic, ambicja i namowy żony, a potem gubią go wyrzuty sumienia. Podobnie jak u Raskolnikowa widać, że czyn ma wiele przyczyn, ale ostatecznie decyduje wybór bohatera, a sumienie nie daje o sobie zapomnieć.

• biblijny

  Wskrzeszenie Łazarza (Ewangelia według św. Jana, rozdział 11)

  Sonia czyta Raskolnikowowi tę właśnie historię, bo widzi w nim człowieka duchowo martwego, który może powrócić do życia. Kontekst pokazuje, że w powieści czynnikiem zdolnym odmienić postępowanie człowieka jest wiara i łaska, a nie tylko racjonalna decyzja.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że postępowanie człowieka wyznaczają okoliczności i idee, ale ostatecznie sumienie.
2. 2Argument 1: bieda Raskolnikowa i list matki o zaręczynach Duni z Łużynem.
3. 3Argument 2: teoria o ludziach zwykłych i niezwykłych, rozmowa z Porfirym, zabójstwo Alony i Lizawiety.
4. 4Kontekst: „Makbet” jako przykład zbrodni wynikającej z ambicji i zakończonej wyrzutami sumienia; opcjonalnie Nietzsche.
5. 5Zakończenie: Sonia, czytanie o Łazarzu, przyznanie się do winy, Syberia; wniosek o sile sumienia i wolnego wyboru.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Sprowadzanie motywu zbrodni wyłącznie do biedy: Raskolnikow sam przyznaje, że nie zabił, by pomóc matce, lecz by sprawdzić siebie. Pokaż rolę teorii.
• Pomijanie Lizawiety: drugie, nieplanowane zabójstwo podważa teorię o „wyższym celu”, bo ginie osoba bezbronna i dobra.
• Mylenie postaci: Porfiry Pietrowicz to sędzia śledczy, Razumichin to przyjaciel Raskolnikowa, a Swidrygajłow to dawny pracodawca Duni. Nazywaj ich precyzyjnie.
• Kontekst bez wspólnej osi: przy Nietzschem lub „Makbecie” wskaż, jaki czynnik determinujący (idea, ambicja) łączy ich z Raskolnikowem.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Raskolnikow ostatecznie przyznaje się do winy?
• Jaką rolę w powieści odgrywa Sonia i dlaczego właśnie ona pomaga mu się zmienić?
• Czy Raskolnikow jest ofiarą okoliczności, czy w pełni odpowiada za swój czyn?