Motyw winy i kary

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz karę zewnętrzną (wyrok, katorga) od wewnętrznej (choroba, lęk, izolacja) i wskazujesz, która jest w powieści ważniejsza.
• Czy znasz teorię Raskolnikowa o ludziach zwykłych i niezwykłych i umiesz pokazać, jak obala ją rzeczywistość zbrodni.
• Czy uwzględniasz rolę Soni i motyw zmartwychwstania (czytanie o Łazarzu, epilog na Syberii).

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Zbrodni i karze” najcięższą karą za winę jest cierpienie sumienia, które odcina zbrodniarza od ludzi skuteczniej niż więzienie.
• Wersja 2Dostojewski pokazuje, że wina wobec drugiego człowieka nie znika dzięki teorii, a kara staje się szansą na odrodzenie, jeśli winny ją przyjmie.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Wina Raskolnikowa wyrasta z teorii, która pozwala ludziom niezwykłym przekraczać prawo.

   Scena: Raskolnikow w artykule prasowym dzieli ludzi na zwykłych i niezwykłych, którym wolno przelać krew dla wyższego celu. Zabija siekierą lichwiarkę Alonę Iwanownę, a gdy niespodziewanie wraca jej siostra Lizawieta, łagodna i bezbronna, zabija także ją.

   Co to dowodzi: Śmierć Lizawiety obnaża fałsz teorii: zbrodnia nie jest chłodnym eksperymentem, lecz krzywdą niewinnych. To moment, w którym wina staje się niezaprzeczalna.

2. 2

   2.Kara zaczyna się w sumieniu bohatera, zanim zajmie się nim prawo.

   Scena: Po zabójstwie Raskolnikow popada w gorączkę, mdleje w cyrkule, odpycha matkę i siostrę, a zrabowane przedmioty ukrywa pod kamieniem, nawet do nich nie zaglądając. Sędzia śledczy Porfiry Pietrowicz nie ma dowodów, ale w rozmowach daje mu do zrozumienia, że winny sam się zdradzi.

   Co to dowodzi: Bohater cierpi, choć nikt go jeszcze nie skazał. Kara wewnętrzna polega na samotności i lęku, które odbierają mu życie bardziej niż późniejszy wyrok.

3. 3

   3.Wyjście z winy prowadzi przez wyznanie, przyjęcie kary i miłość.

   Scena: Sonia Marmieładowa czyta Raskolnikowowi ewangeliczną historię wskrzeszenia Łazarza, a gdy on wyznaje jej zbrodnię, każe mu pójść na rozstaje, ucałować ziemię i przyznać się. Raskolnikow zgłasza się na policję, zostaje skazany na osiem lat katorgi, a w epilogu na Syberii, dzięki miłości Soni, zaczyna nowe życie.

   Co to dowodzi: Kara sądowa zyskuje sens dopiero wtedy, gdy winny przyjmuje ją wewnętrznie. Dostojewski pokazuje, że winę można odkupić przez cierpienie i miłość.

Konteksty, które coś dowodzą

• biblijny

  Ewangelia według św. Jana, wskrzeszenie Łazarza (rozdział 11)

  Historia, którą Sonia czyta Raskolnikowowi, zapowiada jego własne odrodzenie: tak jak Łazarz wychodzi z grobu, tak zbrodniarz może wyjść z duchowej śmierci. Kontekst pokazuje, że w powieści kara ma prowadzić do zmartwychwstania, a nie tylko do odpłaty.

• literacki

  „Makbet” Williama Szekspira

  Makbet i Lady Makbet po zabójstwie Duncana nie mogą spać, widzą zjawy i krew na rękach, której nie da się zmyć. Podobnie jak u Dostojewskiego sumienie karze zbrodniarza wcześniej i dotkliwiej niż ludzki sąd.

• filozoficzny

  Immanuel Kant, imperatyw kategoryczny

  Kant nakazuje traktować człowieka zawsze jako cel, a nigdy wyłącznie jako środek. Raskolnikow łamie tę zasadę, uznając lichwiarkę za bezwartościową przeszkodę, a jego cierpienie potwierdza, że prawa moralnego nie da się zawiesić teorią.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: teza, że najcięższą karą w powieści jest cierpienie sumienia.
2. 2Argument 1: teoria o ludziach niezwykłych i zabójstwo Alony oraz Lizawiety.
3. 3Argument 2: choroba, izolacja i rozmowy z Porfirym jako kara przed wyrokiem.
4. 4Kontekst: „Makbet” Szekspira (sumienie zbrodniarza) albo Kant i zasada traktowania człowieka jako celu.
5. 5Zakończenie: Sonia, Łazarz, przyznanie się i epilog; wniosek, że kara może prowadzić do odrodzenia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Utożsamianie kary wyłącznie z katorgą. Tytułowa kara to przede wszystkim cierpienie wewnętrzne, które trwa od zabójstwa aż do przyznania się.
• Pomijanie zabójstwa Lizawiety. To ono najmocniej obala teorię Raskolnikowa, bo ofiarą staje się ktoś zupełnie niewinny.
• Opowiadanie fabuły bez interpretacji. Każdą scenę zakończ wnioskiem o winie albo karze, np. że choroba bohatera jest formą kary.
• Kontekst Nietzschego podany bez zastrzeżenia. Jeśli go przywołujesz, zaznacz, że teoria Raskolnikowa jedynie przypomina późniejszą koncepcję nadczłowieka, bo powieść powstała wcześniej.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Raskolnikow przyznaje się do zbrodni, skoro Porfiry nie ma dowodów?
• Jaką rolę w powieści odgrywa Sonia Marmieładowa?
• Czy Raskolnikow w epilogu naprawdę żałuje swojego czynu?